Bazi beyin hücreleri baikalarinin aklindan geçenleri okumamizi sailiyor. DNA'larin biyolojinin yapitailarini oluiturmasi gibi bu 'ayna' hücreler de psikolojinin yapitailarini oluituruyor. Çocuk, annesi eline bir oyuncak alip yanina oturunca gülümser; çünkü bilir ki annesi onunla oynayacaktir. Erkek, iiddetli bir tartii madan sonra karisinin araba anahtarlarini alip çiktiiini görünce irkilir; çünkü karisinin bu kez gerçekten onu terkettiiini anlar. Hastabakici, serum takmak için yaili hastasinin damarini ararken rahat deiildir, çünkü iinenin, hastasinin canini acittiiini bilir.

Bütün bu insanlar, kariilarindakinin ne düiündüiünü nereden biliyorlari Onlarin duygu ve düiüncelerini nasil okuyorlari Çocuk niçin annesinin evi terkedeceiini, erkek ise karisinin onunla oyun oynayacaiini düiünmezi

Baikalarinin aklindan geçenleri ''okumayi'', herkeste bulunmasi gereken doial bir yetenek olarak ele aliriz. Ne var ki psikologlar, felsefeciler ve sinirbilimciler insanlarin, kariisindakilerin davraniilarindan anlam çikartma, duygularini okuma yeteneiinin altinda henüz gizini koruyan bir yön bulunduiunu düiünüyor. Son günlerde italyan sinirbilimcilerinden oluian bir ekip bu doirultuda çok önemli bir adim attilar.

Parma Üniversitesi'nden Vittorio Gallase, Giacomo Rizzolatti ve meslektailari, düiünceleri okuma bailaminda yürüttükleri çaliimalarda yepyeni bir sinif nöron tespit ettiler. Bu nöronlarin harekete geçmesi için kiiinin spesifik bir iii gerçekleitirmesi gerekiyor.

Nöronlar, baika bir yönleri ile daha ilgi çekiyor. Nöronlar bir baikasi da ayni iii yaptiiinda faaliyete geçiyor. Bilim adamlari bu son özelliklerinden dolayi bunlara ''ayna'' adini verdi, çünkü nöronlar diier insanlarin davraniilarini olduiu gibi yansitiyor veya simüle ediyordu.

Bugün pek çok sinirbilimci, aralarinda insanlarin da olduiu geliimii primatlarda bu nöronlarin baikalarinin niyetlerini anlama konusunda çok belirleyici bir rol oynadiiini düiünüyor. Gallese, ''Ayna nöronlar toplumsal yeteneklerimizi açiklayan mozaiiin çok önemli bir parçasi olabilir''diye konuiuyor.

California Üniversitesi'nden Vilayanur Ramachandran, iii daha da ileri götürerek, ayna nöronlarin, insanin evrimine de iiik tuttuiuna inaniyor. Dil ve kültür konusu baita olmak üzere insan olmanin temelinde bu nöronlarin yattiiini ileri süren Ramachandran iöyle konuiuyor: ''DNA'lar biyoloji için ne anlama geliyorsa ayna nöronlar da psikoloji için ayni anlama geliyor. Bunlar birleitirici bir çerçeve oluiturmakla kalmiyor, ayni zamanda bugüne dek bilinmezliiini korumui olan pek çok zihinsel yeteneii açiklamaya yariyor.''

Gallase ve ekibi, 1990'li yillarin bailarinda, makak maymunlarinin beyinlerindeki nöronlarin faaliyetlerini kaydetmeye bailadiiinda neye soyunmui olduklarini bilmiyorlardi. Maymunlarin beyinlerinde, adina F5 dedikleri bölgedeki sinir hücrelerinin yaydiii sinyalleri izlemekle iie bailadilar.

F5, planlama ve hareketten sorumlu premotor korteks adi verilen genii bölgenin bir kismini oluiturur. Birkaç yil önce ayni bilim adamlari F5'deki nöronlarin, hayvanlarin belirli bir amaca yönelik davraniilarda bulunduklari zaman tetiklendiiini keifetmiilerdi. Bunlar genellikle, nesneleri tutup kaldirmak, isirmak gibi el ve aiiz yoluyla gerçekleitirilen davraniilardi.

F5 hakkinda daha fazla bilgi toplamak isteyen bilim adamlari, maymunlara kuru üzüm, elma dilimi, kâiit ataii, küp ve küre ieklinde nesneleri sundular. Çok geçmeden ilginç bir olaya tanik oldular. Deneyi yapan kiiinin eliyle bir nesneyi tutup, kendisine yaklaitirmasini izleyen maymunun beyninde bir grup F5 nöronunun devreye girdiii görüldü. Fakat ayni maymun bir tepsinin içinde ayni nesneyi gördüiü zaman hiçbir deiiiiklik olmadi. Maymunun kendisi nesneyi tutup kaldirdiii zaman ayni nöronlar harekete geçti. Böylece anlaiildi ki bu nöronlarin görevi spesifik bir nesneyi tanimak deiil.

Tüm Nöronlar iibaiinda

Nöronlar, reaksiyon gösterdikleri konu üzerinde epey telaili bir görünüm sergiler. Deneyi yapanin eliyle kuru üzümü tepsiden almasi üzerine harekete geçen nöronlar, deneyi yapanin bu üzümü parmaii ile açtiii çukura birakmasi kariisinda herhangi bir reaksiyon vermez. Ayni nöronlar deneyi yapanin eline bir elma dilimi almasiyla yine tetiklenir, ancak dilimi tepsiye birakmasiyla hareket durur.

Ancak daha önemlisi, maymun iii kendisi yaptiii zaman tetiklenen nöron ile ayni iii yapan insani izleyen maymunun beyninde tetiklenen nöronun ayni olmasi. Böylece beyindeki motor sisteminin yalnizca hareketleri kontrol etmediii, ayni zamanda baikalarinin da hareketlerini okuduiu anlaiilmii oldu.

1998 yilinda Gallase, Tucson Arizona'da ''Bilinç Bilimi" isimli bir konferansta ayna nöronlar konusunda bir konuima yapti. Arizona Üniversitesi'nden felsefeci Alvin Goldman, bu konuimayi ilgiyle izledi. Daha sonra Gallase'a yaklaian Goldman, akildan geçenleri okuyan hücreler konusunda görüi aliiveriiinde bulundu. Goldman Gallase'in akil-okuma konusunun felsefi boyutu hakkinda fazla bilgi sahibi olmadiiini gördü.

Akil-okuma veya akil teorisi, tüm sailikli insanlarin sahip olduiu bir yetenektir. insanlarin en yetenekli olduiu konu özellikle, baikalarinin spesifik zihinsel durumunu yansitma doirultusundadir. Bunlar, baikasini ailarken görmek ve onun üzüntülü olduiunu anlamak gibi basit duygusal durumlarin yanisira, daha karmaiik zihinsel durumlar olabilir. Bir anne bebeiini kaybettiii zaman diier annelerin boiazi düiümlenir. Bir arkadaiinizin eii tarafindan aldatildiiini duyduiunuz zaman üzüntüsünü ve öfkesini paylaiirsiniz.

iempanzeler gibi diier primatlarin da diierlerinin zihninden geçenleri okuyup okumadiii konusunda sert tartiimalar henüz sürüyor. insanlar söz konusu olduiunda, herkes, zihin okuma yeteneiinin hüküm sürmekte olduiunu bilir, ancak bunun nasil olduiu konusunda çok az iey bilinir.

Bir teoriye (bazilari teori teorisi olarak adlandirir) göre insanlar, baikalarinin yaptiklarini nasil yaptiii konusunda saiduyuya dayanan varsayimlar geliitirir. Fizikçilerin izlenebilir olaylari açiklamakta yasa ve kurallardan yararlanmasi gibi, insanlar da baikalarinin davraniilarini açiklamakta deneyimlerinden yararlanir.

Goldman gibi felsefecilerin savunduiu bir baika teori simülasyonu ön plana çikartir. Simülasyon teorisi denen bu teoriye göre insanlar baikalarinin aklindan geçenleri anlamak için baikalarinin düiüncelerine, duygularina ve davraniilarina öykünür. Özetle kendilerini baikalarinin yerine koyar. Ayna nöronlarinin keifi ile bu teori arasinda çok büyük uyum vardir.

Bu nöronlarin zihin okuma yeteneii ile yakindan ilgili olup olmadiii konusunda kuikular giderek güçlenirken, insanlarda ayna nöronlarinin olup olmadiii sorusu daha fazla bilim adaminin aklini kurcalamaya bailadi. Ancak bu konuyu aydinliia kavuiturmak çok kolay deiil, çünkü insanlar beyinlerine elektrotlar bailanmasina pek sicak bakmiyor. Bu bilim adina bile olsa.

italya'da, Ferrara Üniversitesi'nden Luciano Fadiga, insanlarda da maymun beyinlerinde olduiu gibi böyle bir sistem olduiuna iliikin bazi ipuçlari elde eden ilk bilim adami. Bunun için deneklerin elindeki spesifik kaslarin nasil hareket ettiiini inceledi. Deneyin sonunda beyinde bir ayna sisteminin bulunduiunu ortaya çikartti ancak bunun yeri hakkinda herhangi bir bilgi elde edemedi.

Bunu bazi beyin görüntüleme çaliimalari izledi. Önce Los Angeles Güney California Üniversitesi'nden Scott Grafton, Rizzolatti ile birlikte beynin temporal sulkus ve broca bölgesinde hareketlilik olduiunu ortaya çikartti. Los Angeles Tip Fakültesi'nden Marco Iacoboni de broca bölgesinin etkin olduiunu teyit etti.

Sözcükleri Bulmak

Broca bölgesinin keifi beraberinde yeni sorulari da getirdi. Önce maymunlardaki F5 bölgesi, insanlardaki broca bölgesine denk düiüyor. Ancak F5 yalnizca el hareketlerine odakliyken, broca bölgesi eskiden beri konuima ile ilgili bir bölge olarak biliniyordu. Bu durumda ayna sistemi ile lisan arasinda ne gibi bir bailanti olduiu konusu gündeme geldi. Baika bir deyiile zihin okuma ve lisan arasindaki iliiki araitirilmaya bailandi.

Rizzolatti ve Arbib, ayna nöronlarinin ''eylem''ile ''haberleime''arasindaki açikliii kapattiiini ileri sürüyor. Aktör ve izleyici arasindaki iliiki zaman içinde geliierek mesaj aliiveriiine dörüiür. Tüm haberleime iekillerinde mesaji alan ile veren arasinda ortak bir anlaima ortami bulunmalidir. Rizzolatti ve Arbib, ayna nöronlarinin bu görevi yerine getirdiiini ileri sürüyor.

Bilim adamlari, maymunlardaki eylem tanima ve eylem üretme merkezlerini birleitiren bölgenin, insanlardaki konuima üretimi ile ilgili bölgeye denk gelmesinin bir rastlanti olmadiiini söylüyor. Rizzolatti ve Arbib'e göre insanlarda konuima yeteneiinin geliimesi, broca bölgesinin maymunlardaki versiyonu olan F5 bölgesinin ayna mekanizmasi ile donatilmasi ile mümkün oldu.

Bu görüie göre haberleime ve bunun sonucunda konuimanin geliiimi, baikalarinin eylemlerini tanima ve algilama yeteneiinin geliimesine baili. Arbib, önce iiaretlere dayali kaba bir haberleime ieklinin oluituiuna, daha sonra bunun geliierek konuimaya dönüitüiüne inaniyor.

Ramachandran, ayna nöronlarinin sanildiiindan daha büyük iilevleri olduiuna dikkat çekiyor. Bilim adamina göre bu ilgi çekici sinir hücreleri lisan ve el hareketleri arasindaki yitik halkayi tamamlamakla kalmiyor, ayni zamanda insanlarda öirenme, algilama, genel anlamda kültürün oluiumuna iiik tutuyor.

insan beyni, tam boyutlarina 150.000 yil önce eriimekle birlikte, alet kullanma, sanat ve matematik gibi konularda becerilerini 40.000 yil önce elde etti. Ramachandran'a göre, bunlarin ortaya çikmasindaki en büyük etmen, ayna sistemleri. Bu sistemler her ieyi açiklamakta yetersiz kalmakla birlikte, açiklamakta zorlandiiimiz pek çok konunun temelini oluituruyor.

---

Etiketler : [ biyoloji ] [ saiduyu ] [ üzüm ] [ bilim adami ] [ elma ] [ haberleime ] [ DNA ] [ aliiverii ] [ motor ] [ planlama ] [ Elma ] [ sistemler ] [ dna ] [ maymun ] [ algilama ] [ kuru üzüm ] [ oynadiiini ] [ gall ] [ oluiumuna ] [ annesinin ] [ maymunlari ] [ biliniyordu ] [ felsefeciler ] [ fizikçilerin ] [ yapitailarini ] [ remo ] [ maymunlar ] [ turun ] [ iine ] [ küp ] [ mesaj ] [ serum ] [ beyin okuma ] [ ki ili ] [ elektrot ] [ MATLA ] [ konferans ] [ HABERLEiME ] [ italyan ] [ ANNELER ] [ oyuncak ] [ öykü ] [ SERUM ] [ ELMA ] [ ÜZÜM ] [ ÖYKÜ ] [ lisan ] [ niçin ] [ akü ] [ yapit ] [ zona ] [ spesifik ] [ kaiit ] [ iZiM ] [ turunç ] [ nöron ] [ el hareketleri ] [ roc ] [ oral ] [ CIA ] [ tuttu ] [ gündem ] [ zihin ] [ yansitma ] [ Anneler ] [ konuima yeteneii ] [ cia ] [ İZİM ] [ erkezler ] [ iive ] [ insan beyni ] [ akıl ] [ Attila ] [ tuğ ] [ anahtarlar ]