John Dalton
(1766 -1844) insanoilu maddenin temel parçacik fikrine çok eskiden ulaimiiti. Antik Yunan düiünürleri için toprak, hava, su ve atei tüm diier maddeleri oluituran asal nesnelerdi. Aristoteles bunlara "yetkin göksel nesne" dediii bir beiincisini eklemiiti. Atom kavramim ilk kez ortaya atan Democritus ise bir parçaciiin belli bir küçüklükle sinirli kaldiii, daha fazla bölünmeye elvermediii savindaydi. Ona göre, tüm maddeleri oluituran atomlar tek türden nesnelerdi. Maddelerin görünürdeki farkliliii atomlarin sadece deiiiik düzenlenmelerinden ileri gelmekteydi.
Ondokuzuncu yüzyila gelinceye dek bu düiüncede belli bir ilerleme gözlenmez. ilk kez John Dalton modern atom teorisine yol açan bir atilim içine girer. Atom, molekül, element ve bileiiklere iliikin kimya alaninda günümüze deiin süren bailica geliimelerin bu atilimdan kaynaklandiii söylenebilir.
Atom kavramina bilimsel kimlik kazandiran Dalton kimdii
John Dalton, ingiltere'de geçimini el dokumaciliiiyla sailayan yoksul bir köylünün çocuiu olarak dünyaya gelir. Küçük yaiinda dinin yani sira matematik, fen ve gramer derslerine de programinda yer veren bir tarikat okulunda öirenimine bailar. Özellikle matematikte sergilediii üstün yetenek ona yerel çevrede ün kazandirir.
Oniki yaiina geldiiinde, kendi okulunu açmak için yetkililerden izin alir. Araliksiz onbei yil sürdürdüiü öiretmenliii döneminde genç adam yüzlerce köy çocuiunu eiitmekle kalmaz, matematik ve bilime olan merak ve tutkusu doirultusunda kendini de yetiitirir. Onun ömür boyu süren bir yan tutkusu da hava deiiiimleri üzerindeki gözlemleriydi. Çeiitli yörelerden topladiii hava örneklerini konu alan çözümlemeleri, havanin hep ayni kompozisyonda olduiunu gösteriyordu.
Dalton'un anlamadiii bir nokta vardi: Gazlar neden tekdüze bir kariiim sergiliyordui Kariiimda, örneiin, karbondioksit gibi aiir bir gazin dibe çökmesi niçin gerçekleimiyordui Sonra, gazlarin kariiimi yalnizca esinti veya termal akimlara mi bailiydi, yoksa baika etkenler de var miydii
Dalton iyi bir deneyci deiildi ama, sorusuna yanit arayiiinda laboratuvara girmekten kaçinamazdi. Deneyi basitti: Aiir gazla dolu bir iiieyi masa üzerine yerleitirir, üstüne aiizlari birleiecek iekilde hafif gazla dolu bir iiieyi bai aiaii kor. Beklenenin tersine, aiir gaz alt iiiede, hafif gaz üst iiiede kalmaz; iki gaz çok geçmeden tam bir kariiim içine girer.
Dalton bu olguyu, sonradan "basinçlarin tikel teorisi" diye bilinen bir önermeyle açiklar. Buna göre, bir gazin parçaciklari baika bir gazin parçaciklarina deiil, kendi türünden parçaciklara geri itici davranir. Bu açiklama, Dalton'u geçerliii bugün de kabul edilen bir varsayima götürür: Her gaz kütlesi, biribirine uzak araliklarda devinen parçaciklardan oluimuitur.
Bu çaliimalariyla bilim çevrelerinde adi duyulmaya bailayan Dalton, 1793'te Manchester Üniversitesi'ne öiretim görevlisi olarak çairilir. Üniversitede matematik ve fen dersleri veren genç bilim adami, meteorolojik gözlemlerini yayinlamasi üzerine, Manchester Yazim ve Bilim Akademisi'ne üye seçilir.
Elli yil süren üyelik döneminde Dalton, Akademiye yüzden fazla bildiri sunar, bilimsel konferanslarda aktif rol alir. Katildiii son toplantilardan birinde övgü yaimuruna tutulduiunda, "Beni yaptiklarimda baiarili buluyorsaniz, beieninizi büyük ölçüde her zaman dikkat ve özenle sürdürdüiüm çabaya borçluyum," diyerek gençlere bir mesaj ulaitirmak ister (yaklaiik yüzyil sonra Thomas Edison da kendi baiarisini benzer sözcüklerle dile getirmiiti: "Deha' dediiimiz ieyin yüzde birini esine, yüzde doksan dokuzunu alin terine borçluyuz").
Dalton'u maddenin atom teorisine yönelten gereksinme atmosfer olaylarina iliikin açiklama arayiiindan doimuitu. Daha önce irlandali bilim adami Robert Boyle de hava kompozisyonu ve hava basinci üzerinde yoiun araitirmalarda bulunmuitu. Havanin bir kaç deiiiik gazdan oluituiu buluiu Boyle'a aittir.
Aradan geçen zaman içinde Cavendish, Lavoisier, Priestley gibi seçkin bilim adamlari da havanin kompozisyonunda oksijen, nitrojen, karbondioksit ve su buharinin yer aldiiini saptamiilardi. Ama bunlardan hiçbirinin atom teorisinin sailadiii açiklamaya yöneldiiini görmüyoruz.
Dalton bir bakima kimyayi ve kimyasal çözümlemeyi tanimlayan ilk kiiidir. Ona göre, kimyanin bailica iilevi maddesel parçaciklari biribirinden ayirmak ya da biribiriyle birleitirmektir. Onun sözünü ettiii bu parçaciklar maddenin, o zaman bölünmez, parçalanmaz sayilan en ufak öieleri, yani atomlardi.
Bilindiii üzere, kimya sanayiinde bir bileiiiin istenen miktarda üretimi için her bileien maddeden ne kadar gerekli olduiunu belirlemek önemlidir. Dalton'a gelinceye dek bu belirleme "el yordami" dediiimiz sinama-yanilma yöntemine dayaniyordu.
Dalton bu iilemin daha güvenilir bir yöntemle yapilmasini sailamak için bir atomik aiirliklar tablosu hazirlar. Deneylerinde, bileien maddelerin aiirliklari arasinda küçük tam sayilarla belirlenebilen basit iliikilerin olduiunu görmüitü. Gerçi belli bir bileiim için ayni bileienlerin daima ayni oranda iileme girdiii, öteden beri biliniyordu.
Dalton bir adim daha ileri giderek, ayni iki madde birden fazla iekilde birleitirildiiinde, ortaya çikan deiiiik sonuçlarin da biribirleriyle basit sayilarla ifade edilebilen iliikiler içinde olduiunu gösterir. Örneiin, bataklik gazinda bulunan hidrojen, etilen gazinda bulunan hidrojenden iki kat daha fazladir. Baika bir örnek: Dört kuriun oksit'te bulunan oksijen miktari l, 2, 3, 4 gibi basit orantilar içindedir.
Bu basit tam sayilar, Dalton'u maddesel nesnelerin "atom" denen sayilabilir ama bölünmez birimlerden oluituiu düiüncesine götürmüitü. Her elementin deiiiik bir atomu olduiu, kimyasal bileiimlerin deiiiik atomlarin katilimiyla gerçekleitiii, bu katilimda atomlarin herhangi bir deiiiikliie uiramadiii gibi noktalari içeren Dalton'un atom teorisi modern kimyanin temel taii sayilsa yeridir.
Dalton bu kadarla kalmaz, kimi deiiiik atomlarin göreceli aiirliklarim da belirler. En hafif madde olarak bilinen hidrojenin atomik aiirliiini "l" diye belirler. Ardindan, suyun ayriitirilmasiyla ortaya çikan her parça hidrojene kariilik sekiz parça oksijen olacaiini söyleyerek, oksijen atomlarinin hidrojen atomlarindan sekiz kat daha aiir olduiunu ileri sürer. Bu yanliiti kuikusuz.
Dalton suyun
Dalton kimi kiiilik özellikleriyle de sira diii bir kiiiydi. Yaiam boyu bekar kalmasina kariin, karii cinse ilgisiz deiildi. 1809'da Londra'yi ziyaretinde kardeiine yazdiii mektuptan iu satirlari okuyoruz: "Bond Street defilelerini kaçirmiyorum. Beni sergilenen giysilerden çok güzellerin yüzleri çekiyor. Bazilari öylesine dar giysilerle çikiyorlar ki, vücut çizgileri tüm incelikleriyle ortaya dökülüyor. Bazilari da genii ial veya pelerinleriyle adeta uçuiarak yürüyorlar. Nasil oluyor bilmiyorum ama güzel kadin ne giyerse giysin fark etmiyor: Giyim kuiam baika, güzellik baika!"
Büyük kent yaiaminin ilginçliii onun için gelip geçiciydi. Mektubunda büyüleyici bulduiu Londra'dan iöyle söz eder: "Gerçekten görkemli bir yer, ama ben bu görkemi bir kez seyretmekle yetineceiim. Kendini düiün yaiamina vermii biri için yaianilacak belki de en son yer burasi. Görülmeye deier, ama iite o kadar!"
Renk körlüiü tip dilinde "daltonizm" diye geçer. Dalton renk körüydü, zamaninin bir bölümünü bu hastaliii incelemekle geçirmiiti. Bir ödül töreninde kralin önüne çikacakti. Renkli diz baii, tokali ayakkabi, elinde kiliç protokol gereiiydi. Oysa baili olduiu Quaker tarikati buna izin vermiyordu. Dalton, çözümü bir süre önce Oxford Üniversitesi'nce kendisine giydirilen onur cübbesine bürünmekte buldu. Cübbenin yakasinin kirmizi olmasi baika bir sorun olabilirdi; ancak, Dalton için yaka kirmizi deiil yeiildi.
Dalton'un çaliimalariyla kimyanin matematiksel bir nitelik kazandiii, bir bakima fizikle birleitiii söylenebilir. Maddenin elektriksel olduiu düiüncesini de ona borçluyuz. Çaiimizda atom enerjisine iliikin buluilarin kökeninde Dalton'un payi büyüktür. Dalton, kendi gününde olduiu gibi günümüzde de süren etkisiyle bilim dünyasinda saygin konumunu korumaktadir.
Etiketler : [ edison ] [ atom ] [ MOLEKÜL ] [ aiik ] [ aiirlik ] [ element ] [ buhar ] [ meteor ] [ gaz ] [ ford ] [ kompozisyon ] [ YUNAN ] [ fizik ] [ kent ] [ öiretmen ] [ bilim adamlari ] [ matematik ] [ gazlar ] [ bilim adamlar ] [ retmen ] [ YÖNTEM ] [ basin ] [ bell ] [ ton ] [ tere ] [ çevre ] [ evre ] [ elektrik ] [ asit ] [ bilim adami ] [ kimlik ] [ davran ] [ toprak ] [ bilim adam ] [ tri ] [ kimya ] [ e c ] [ fen ] [ oksijen ] [ kati ] [ dokuma ] [ democritus ] [ ailamak ] [ ingiltere ] [ aristo ] [ gözlem ] [ adam ] [ thomas edison ] [ Üniversite ] [ bilin ] [ niversite ] [ DEMOCRiTUS ] [ enerji ] [ bor ] [ kütle ] [ meteoroloji ] [ defi ] [ akimlar ] [ yöntem ] [ van ] [ termal ] [ el dokumaciliii ] [ madde ] [ deney ] [ ulaitirma ] [ tutu ] [ köy ] [ john dalton ] [ aristot ] [ aristoteles ] [ yunan ] [ atei ] [ renk ] [ mete ] [ araitirma ] [ namaz ] [ mektup ] [ basinç ] [ bilim ] [ EDiSON ] [ tam sayilar ] [ images ] [ ÖMÜR ] [ Democritus ] [ dalton ] [ buluilari ] [ bakim ] [ ATOM ] [ molekÜl ] [ uyuz ] [ giyim ] [ Dalton ] [ ölçü ] [ vin ] [ kaynak ] [ akad ] [ molekül ] [ saygi ] [ retim ] [ asit oran ] [ ilgin ] [ sayg ] [ yazi ] [ DOKUMA ] [ karbon ] [ elekt ] [ londra ] [ atomlar ] [ müze ] [ robert boyle ] [ inkini ] [ nec ] [ mac ] [ yilan ] [ John dalton ] [ çük ] [ ordu ] [ tip ] [ kirmiz ] [ lavoisier ] [ güzel ] [ buluilar ] [ GELiiMELER ] [ öteden ] [ nesnelerdi ] [ beiincisini ] [ dizgesi ] [ teden ] [ atilimin ] [ aiiz ] [ priestley ] [ besine ] [ ölümünü ] [ nesnelerin ] [ elvermediii ] [ manchester ] [ atomlarinin ] [ düzenlenmelerinden ] [ görünürdeki ] [ eklemiiti ] [ oksijeni ] [ biliniyordu ] [ kimyanin ] [ bileiiii ] [ cinse ] [ gözlemlerini ] [ doimu ] [ oluit ] [ dami ] [ etkenler ] [ çizgi ] [ yai ] [ atmosfer ] [ izgi ] [ batakl ] [ ödül ] [ anlama ] [ üretim ] [ ilginç ] [ KiiiLiK ] [ john ] [ iso ] [ sanayi ] [ eller ] [ mod ] [ güzellik ] [ nemi ] [ sayilar ] [ mesaj ] [ giysi ] [ araitirmalar ] [ cin ] [ iilem ] [ önemi ] [ oranti ] [ KUZ ] [ orant ] [ r n ] [ u ma ] [ ayak ] [ matematikte ] [ tarikat ] [ töre ] [ gazla ] [ ive ] [ göt ] [ üni ] [ üniversite ] [ YAZI ] [ kuriun ] [ eklem ] [ KAV ] [ bat ] [ TOPRAK ] [ doku ] [ ATEi ] [ Öiretmen ] [ bileiikler ] [ kiiilik ] [ konferans ] [ iKTA ] [ pozisyon ] [ John Dalton ] [ erhan ] [ AiIRLIK ] [ elektri ] [ Aristo ] [ ayna ] [ oks ] [ HiDROJEN ] [ far ] [ özellikleri ] [ zellikleri ] [ vücut ] [ YILAN ] [ TUTKU ] [ ikta ] [ antik yunan ] [ kuma ] [ DOKU ] [ düiünce ] [ irmak ] [ deneyler ] [ rmak ] [ Akim ] [ aylar ] [ kade ] [ KARBONDiOKSiT ] [ OKSiJEN ] [ gelir ] [ hidrojen ] [ BULUiLAR ] [ kiliç ] [ MATEMATiK ] [ ersin ] [ besin ] [ dili ] [ kirmizi ] [ esk ] [ METE ] [ CHE ] [ özellikler ] [ ölü ] [ zellikler ] [ dioksit ] [ sonuçlari ] [ oksit ] [ kui ] [ ören ] [ A i ] [ hidro ] [ BOR ] [ matema ] [ iileme ] [ kum ] [ arbon ] [ kül ] [ yüzde ] [ tema ] [ iZM ] [ ngiltere ] [ açin ] [ baiari ] [ deiiiim ] [ han ] [ nerji ] [ POZiSYON ] [ bului ] [ nak ] [ SINIR ] [ ELEKTRiK ] [ TIP ] [ kra ] [ diz ] [ ölüm ] [ okuz ] [ yaiam ] [ ayakkabi ] [ eski ] [ ayakkab ] [ onur ] [ niçin ] [ roloji ] [ rant ] [ MÜZE ] [ rdek ] [ Matematik ] [ TERE ] [ okuma ] [ fil ] [ afi ] [ rika ] [ turan ] [ ifa ] [ yasa ] [ M T ] [ otel ] [ bond ] [ kimy ] [ rus ] [ z p ] [ a la ] [ t g ] [ y l ] [ sonuçlar ] [ IiIK ] [ KIZ ] [ çelik ] [ drama ] [ DRAMA ] [ edim ] [ öde ] [ türl ] [ tyne ] [ i esi ] [ iliiki ] [ klid ] [ iRAN ] [ beden ] [ ISO ] [ sec ] [ çii ] [ okul ] [ reçel ] [ AiiNA ] [ BULUi ] [ tablo ] [ eiim ] [ DiL ] [ al ç ] [ M AM ] [ in ac ] [ ülümü ] [ arai ] [ birlei ] [ birle ] [ üstün yetenek ] [ tutku ] [ dram ] [ kimyasal ] [ elin ] [ geliimeler ] [ tes ] [ Robert ] [ Üretim ] [ sinir ] [ gram ] [ fizi ] [ tele ] [ elleri ] [ temel ] [ iran ] [ haf ] [ nokta ] [ thomas ] [ image ] [ açiklama ] [ ölçüi ] [ ariin ] [ yaya ] [ daha fazla ] [ üye ] [ element ve bileiikler ] [ Tere ] [ yaimur ] [ kez ] [ cii ] [ kulu ] [ hasta ] [ pele ] [ bildiri ] [ kulun ] [ atom teorisi ] [ bileiik ] [ Oksijen ] [ ceren ] [ varsa ] [ kök ] [ atomlari ] [ bilei ] [ eklemii ] [ element ve bilei ] [ kimyani ] [ kuri ] [ tam sayi ] [ kimyan ] [ maddeleri ] [ tam say ] [ eklemi ] [ element ve bile ] [ POZ ] [ basi ] [ ulai ] [ iad ] [ ciz ] [ ermii ] [ ermi ] [ MAT ] [ moi ] [ tui ] [ MATEMAT ] [ farkl ] [ DALTON ] [ modern ] [ su buhari ] [ karbondioksit ] [ su buhar ] [ olaylar ] [ JOHN DALTON ] [ hava basinci ] [ bildi ] [ Ayna ] [ farkli ] [ masa ] [ basinc ] [ yetenek ] [ fad ] [ Kimya ] [ oje ] [ dersler ] [ OTO ] [ mine ] [ dolu ] [ ilginc ] [ daltonizm ] [ a i ] [ ORDU ] [ nur ] [ sinama ] [ ma ara ] [ maddeler ] [ demi ] [ A IZ ] [ Hidrojen ] [ yaka ] [ giysiler ] [ rnekler ] [ örnekler ] [ adet ] [ Emo ] [ ADET ] [ ecel ] [ iZLE ] [ kav ] [ mate ] [ LK A ] [ c a ] [ ilk a ] [ DRAM ] [ enerj ] [ üret ] [ ÇEi ] [ çei ] [ giydi ] [ rt k ] [ moğ ] [ iretmen ] [ SATI ] [ I ik ] [ atik ] [ gazi ] [ i ik ] [ yıl ] [ i AY ] [ sati ] [ kasi ] [ iSO ] [ ing ] [ I IK ] [ teori ] [ aiina ] [ örnekleri ] [ dali ] [ i am ] [ kiz ] [ Müi ] [ müi ] [ iiilik ] [ i ON ] [ AiIZ ] [ i EK ] [ yaiin ] [ rnekleri ] [ DİL ] [ iilik ] [ hafi ] [ İsa ] [ çığ ] [ che ] [ eta ] [ miyo ] [ araĞ ] [ mina ] [ yakla ] [ MOLEK ] [ molek ] [ ilaç ] [ kom ] [ azim ] [ ARiSTO ] [ ZELLiKLERi ]