Boulton ve Watt iirketi 1786'da "çift etkili" makineyi piyasaya sürdü. Elli beygirgücündeki bu makine bir un fabrikasina satildi. Bunu iplik, dokuma ve demir fabrikalari, maden ocaklari izledi. Watt'tan önce bile 600 iiçi çaliitiran Boulton fabrikalari alabildiiine büyüdü. Bütün dünyadan gelen vinç, sonda, un fabrikalari, iplik ve dokuma fabrikalari, darphane, Stanhope presleri, bira fabrikalari vb. için buharli makine taleplerini kariilamaya koyuldu. Böylece 1775 ile 1800 yillari arasinda 325 makine imal etti. A. B. D. ilk makineyi 1781'de satin almiiti; Almanya'da ilk defa 1785'te Fransa'da da 1778'de iilemeye bailadi.

O yil Jacgues-Constantin Perier (1742-1818), Seine sularini yükseltmek amaciyla Chaillot'ya (Paris) ilk ateili tulumbayi yerleitirdi. O tarihe kadar çeime sulari, artik enikonu eskimii olan hidrolik makineler araciliiiyla yakin irmaklardan su arklariyla getirilmekteydi. 1778'de Perier, Birmingham'a giderek Boulton firmasina iki makine ismarladi ve bunlari Debilly rihtimina monte etti. 8 Aiustos 1781'de iaikin bir kalabaliiin önünde iilemeye bailayan makineler, Seine'den sulari aliyor, Chaillot sirtlarinda inia edilmii olan her biri 4342 hektolitrelik depolara akitiyordu. Bu yenilik büyük sükse yapti. Yirmi yil içinde Fransa'da (12'si Anzin madenlerinde olmak üzere) 500 tulumba iiletmeye kondu. Almanya'da on kadar makineye kariilik ingiltere'de 5 000 tane iilemekteydi.

Watt'in makinesinin, Newcomen'inkinden üstünlüiü, ne daha güçlü ne de daha kullaniili oluiuydu. Asil önem verilen nokta, iki kat daha az yakit harcamasiydi. Boulton da, makinesini tanitirken, özellikle bu avantajindan yararlanmiiti. Boulton önce para istemeden makineyi müiteriye veriyor, monte edilmesini ve bakimini üstüne aliyordu. Sonra da müiterilerinden borçlarini, kömürden edecekleri tasarrufun kariiliii paranin üçte birini vermek yoluyla ödemelerini istiyordu.

Bütün dünyaca benimsenen Watt'in buharli makinesini geliitirmek için binlerce mühendis iie koyulmuitu. ilk geliitirmeyi Watt'in kendisine borçluyuz. Silindirden fiikiran ve 'kondansör'e giden buhari görmüi böyle bir gücün boia harcandiiina aciyarak bunu kullanmayi aklina koymuitu. 1782' de piston henüz yari yoldayken buharin gelmesini önledi. Böylece buhar ve kömürden önemli miktarda iktisat edilmii oluyordu. 1804'te ingiliz Arthur Woolf'un (1766-1837), buhari iki aiamada çaliitirmayi gerçekleitirmesiyle makine daha da iktisatli çaliimaya bailadi. Birinci aiama, 4 atmosferlik bir yüksek basinç silindirinde; ikincisi de, alçak basinçli daha büyük bir silindirde meydana gelmekteydi.

"Çift etkili" makinenin icadindan sonra yapilan en önemli geliime, Oliver Evens adinda (1755-1819) Philadelpiali araba yapimcisinin çabalariyla gerçekleiti. Newcomen, Watt ve Woolf gibi Evens de kendini Denis Papin'in düilerine kaptirmiiti. Ekmek parasi kazanmak için bir yandan araba, dokuma tezgâhi ve deiirmen yapmakta, öte yandan da Jonathan Hornblower'in (1725-1812) Amerikalilara 1750'de sunmui olduiu ingiliz yapisi ateili tulumbayi geliitirme imkânlari araitirmaktaydi. Çaliimalarini sürdürmek için tekniie deiil de, bilime bai vurmasi oldukça ilginçtir.

Black'in çaliimalarina dayanan Watt, suyun 1 dereceden 100 dereceye getirilmesi için 100 kaloriye, buharlaitirilmasi için 537 kaloriye ihtiyaç olduiunu bulmuitu. Evens, 100 dereceden 200 dereceye çikarmak için de azicik daha isitmanin (30 kalori) yeterli olduiunu gözlemledi. Bu durumda az bir masraf eklenmesiyle 15 kat fazla basinç elde edebilecekti. Evens'in yazdiii gibi, "deneyler, 1.5 atmosferlik bir basinç elde etmek için 4 ölçek kömürün yetmesine kariilik, 2 atmosfer için 5 ölçek, 16 atmosfer için de 8 ölçeiin yeterli olduiunu kanitlamaktadir" Evens, Watt'in makinesinin silindirinde, yüksek basincin alçak basinçtan daha fazla ii gördüiünü bildiiinden 8 atmosferlik buharla iileyen bir "çift etkili" makinenin ihtira beratini aldi (1797).

Yüksek basinç kesin bir avantaja sahipti. Ancak, basinca dayanabilecek güçte kazanlar imal edilinceye kadar öne sürdüiü yenilikler kuramsal olmaktan ileri gidemezlerdi. 1800 yillarinda maden iiletmeciliii henüz emekleme çaiindaydi. Perçin çivisiyle tutturma tekniii yetersiz olduiundan kazanlarin su geçirmezliii güvenilir durumda deiildi. Neyse ki, o günlerde de sanayi dallari günümüzde olduiu gibi dayaniimali çaliiiyordu. Buhar makinesi, demir ve demir-dökme fabrikalarina itici güç sailiyor, buna kariilik kendi geliimesi için gerekli imkânlari aliyordu. Wilkinson'un delgi makinesi sayesinde silindirlerin içi istendiii gibi oyulabilmekteydi; öte yandan araç-makineler iilemeye bailamii ve kimyacilar madenlerin direncini artirma çabalarina hiz vermiilerdi.


ENERJiNiN FETHiNDE iLK AiAMA: BUHAR

Buhar, hidrolik çark ve yel deiirmeninin tam tersine coirafi ve meteorolojik iartlara bütünüyle yabanci, güçlü ve düzenli bir enerji kaynaiidir. Mekanik uygarliiin geliimesini buharin icadina bailamak bu bakimdan yerinde bir görüitür. Bununla birlikte, Watt'in makinesi ancak 1802'den sonra bütün sanayi kollarinda kullanilabilmiiti. Dolayisiyla bütün Sanayi Devrimi'nin buhar makinesiyle bailadiiini söylemek hatalidir. Sanayi Devrimi çeiitli ülkelerde, deiiiik tarihlerde bailadi. Watt'in ilk araitirmalarini yaptiii tarihte, Fransa'da yeni yeni bailamii olmasina kariilik, ingiltere'de bu tüm hiziyla geliimekteydi. Bu bakimdan buharli makinenin, Sanayi Devrimi'nin sebebinden çok önemli bir sonucu olduiunu söylemek daha uygundur. Gerçekten sanayicileri, özellikle taikömürü üreticilerini buhara köle olmaya sürükleyen etken genii çapta ticaretin gerekleri olmuitu.

Yeni itici gücün getirdiii köklü deiiiikliiin kapsamini ölçebilmek için, o güne kadar enerji kaynaiinin akarsular, yel ve hayvansal güç olduiunu hatirlamak yeter. Bir insan toplumunun uygarlik düzeyinin kesin ölçüsü, sahip olduiu itici güçlerinin miktarlariyla doiru orantilidir. Toplum bilimsel yönden ne derece yükselebilmiise, tabiatin kendisine sunduiu enerji kaynaklarindan o derece yararlanabilir, onlari kendine hizmet ettirebilir. Topraktan çikardiii bir kara taii makinelerinde yakmaya yetenekli bir toplum, elbette hayvan ya da köleleri çaliitirarak geliimeye çaliian bir toplumdan daha ileri bir düzeydedir.

Daha önceki sayfalarda bir ülkenin zenginliiinin altin stoklarindan çok, sanayi kuruluilari ve maden kaynaklariyla ölçülebileceiini söylemiitik. Bu görüiü iimdi daha belirgin hale sokup iu önermeyi ileri sürebiliriz: "Bir ulusun zenginliiinin kilowattsaat'le (kilowattsaat yalniz bir elektrik birimi deiildir. Bir buhar makinesinin, bir yel deiirmeninin, hatta bir hayvanin ya da boksör'ün enerjisi de kilowattsaatle ölçülebilir.) ölçülmesi gerekir."

Fransa'yi örnek alirsak; 1952'de ülkenin kömür, petrol, hayvan vb. gibi enerji üretimi kaynaklari yilda 3 milyar kilowattsaatlik bir enerji sailamaktadir. Bu nüfusa bölündüiünde 2.620 kilowattsaat eder. Demek ki, her Fransiza ortalama olarak 2.620 kilowattsaatlik bir enerji düimektedir. Ayni yilda her Amerikaliya 7.790 kilowattsaat; her ingilize 4.730; her isveçliye 4.080 kilowattsaatlik enerji düimektedir. Bu sayilar bu ülkelerin teknik düzeylerini göstermektedir.

1790'da, yeni buharli makinenin uygarliii fethe çiktiii yillarda, en uygar ülkede kiii baiina ancak 34 kilowattsaatlik bir enerji düiüyordu. Bunun çoiunu da beygir ve öteki çekim hayvanlari sailamaktaydi. O dönemdeki sanayinin en mükemmel enerji kaynaii olan hidrolik çarklar yalniz fabrikalarda kullaniliyordu. Bunlar buiday, ceviz ve zeytin öiütmekten baika demir eritme körüklerini, dokuma tokmaklarini, presleri ve tezgâhlari iiletmekteydi. Bugün 'fabrika' dediiimiz tesislere o gün "deiirmen" denilmesinin nedeni de buydu. Bugün bile birçok köylerde "kâiit deiirmenlerine ya da "yai deiirmenlerine rastlamaktayiz.

---

Etiketler : [ dünya ] [ iiletme ] [ araba ] [ tarih ] [ kur ] [ ist ] [ buhar ] [ meteor ] [ aik ] [ TARiH ] [ dev ] [ fransa ] [ hizmet ] [ basin ] [ ton ] [ tere ] [ elektrik ] [ demir ] [ ata ] [ a k ] [ maden ] [ toprak ] [ para ] [ iKTiSAT ] [ sis ] [ DiL ] [ kömür ] [ tri ] [ kaynaklar ] [ ceviz ] [ kimya ] [ e c ] [ e ii ] [ e i ] [ ilk makine ] [ elik ] [ taikömürü ] [ dokuma ] [ kat ] [ ailamak ] [ hidrolik makineler ] [ hidrolik ] [ TAR ] [ ula ] [ evr ] [ ingiltere ] [ dil ] [ evrim ] [ ira ] [ zeytin ] [ gözlem ] [ öteki ] [ teki ] [ almanya ] [ amerika ] [ düi ] [ ticaret ] [ arthur ] [ aii ] [ ayva ] [ cam ] [ top ] [ enerji ] [ bor ] [ buharli makine ] [ meteoroloji ] [ dan ] [ makine ] [ deme ] [ enerji kaynaklari ] [ van ] [ enerji kaynaklar ] [ deney ] [ firma ] [ mal ] [ tek ] [ köy ] [ ekmek ] [ kuram ] [ atei ] [ araitirma ] [ altin ] [ mete ] [ ate ] [ bilim ] [ basinç ] [ göz ] [ makineler ] [ med ] [ SAAT ] [ din ] [ KÖMÜR ] [ uygarlik ] [ ÖMÜR ] [ DiN ] [ kan ] [ sat ] [ nüfus ] [ birlik ] [ rum ] [ çin ] [ dayaniima ] [ iirketi ] [ irketi ] [ bakim ] [ bira ] [ düzen ] [ mar ] [ uyuz ] [ tez ] [ yaz ] [ gen ] [ BUiDAY ] [ ölçü ] [ Müiteri ] [ vinç ] [ vin ] [ kaynak ] [ çivi ] [ ivi ] [ Edeb ] [ ülkeler ] [ ilginç ] [ üretim ] [ ikon ] [ retim ] [ lkeler ] [ ilgin ] [ DOKUMA ] [ ken ] [ elekt ] [ BAL ] [ insan ] [ paris ] [ ben ] [ Sat ] [ rol ] [ silindir ] [ beygirgücündeki ] [ boulton ] [ newcomen ] [ amerikal ] [ dini ] [ Din ] [ mac ] [ hayvanlar ] [ buiday ] [ ordu ] [ buharli ] [ icadin ] [ papin ] [ müke ] [ kas ] [ buharl ] [ bilmek ] [ lama ] [ icadindan ] [ makineyi ] [ iiti ] [ seine ] [ saat ] [ hayvan ] [ sar ] [ fabrikalarina ] [ kullanii ] [ miz ] [ ikin ] [ uygarliii ] [ madenlerinde ] [ saa ] [ uygarl ] [ bili ] [ yai ] [ kullan ] [ atmosfer ] [ DER ] [ karma ] [ sanayi ] [ neden ] [ ARABA ] [ ALTIN ] [ sayilar ] [ fabrika ] [ yabanci ] [ ekler ] [ madenler ] [ yabanc ] [ DEiiRMENLER ] [ ham ] [ MAL ] [ ANAN ] [ isi ] [ araitirmalar ] [ cin ] [ kar ] [ iilem ] [ rsi ] [ oranti ] [ orant ] [ oyu ] [ dere ] [ e i_ ] [ k y ] [ a a ] [ u ma ] [ n ne ] [ k p ] [ nabi ] [ GEN ] [ ÜRE ] [ emek ] [ ocak ] [ ive ] [ kol ] [ sanayi devrimi ] [ güven ] [ yenilikler ] [ eklem ] [ YAS ] [ petrol ] [ anmi ] [ olmui ] [ tasarruf ] [ anm ] [ olmu ] [ ihtiyaç ] [ doku ] [ TOPRAK ] [ ihtiya ] [ çekim ] [ sirt ] [ ekim ] [ erit ] [ dal ] [ bailama ] [ ATEi ] [ ATE ] [ ahi ] [ PARA ] [ san ] [ iKTA ] [ KTA ] [ maya ] [ ard ] [ ani ] [ elektri ] [ çark ] [ ayna ] [ hal ] [ ark ] [ oks ] [ ütü ] [ isl ] [ maki ] [ mer ] [ konu ] [ CAM ] [ erik ] [ yakit ] [ Ard ] [ EKMEK ] [ TME ] [ tai ] [ ikta ] [ kuma ] [ DOKU ] [ Demir ] [ deiirmen ] [ irmak ] [ akarsu ] [ deneyler ] [ rmak ] [ Akim ] [ kENDi ] [ nem ] [ kEND ] [ iiçi ] [ KAR ] [ ERiK ] [ DÜNYA ] [ CEViZ ] [ kiii ] [ ÜLKELER ] [ RAN ] [ LKELER ] [ çek ] [ PETROL ] [ ZEYTiN ] [ iktisat ] [ ersin ] [ depo ] [ asr ] [ toplum ] [ ülke ] [ lke ] [ Erik ] [ dili ] [ kara ] [ KARA ] [ devrim ] [ dis ] [ arab ] [ isti ] [ teknik ] [ kap ] [ DIN ] [ esk ] [ Dünya ] [ METE ] [ büyü ] [ anta ] [ litre ] [ gerçek ] [ bai ] [ kay ] [ ama ] [ ölü ] [ diren ] [ ele ] [ mak ] [ fabrikalar ] [ topraktan ] [ uydu ] [ kil ] [ KON ] [ meni ] [ ren ] [ hidro ] [ yer ] [ DEMiR ] [ BOR ] [ iileme ] [ kum ] [ ter ] [ ila ] [ iZM ] [ günler ] [ gün ] [ nlar ] [ hale ] [ horn ] [ and ] [ ngiltere ] [ isveç ] [ mekanik ] [ isve ] [ buhar makinesi ] [ müiteri ] [ TEZ ] [ len ] [ han ] [ BEL ] [ nerji ] [ sanayi devrim ] [ stok ] [ iirket ] [ irket ] [ ini ] [ dar ] [ NÜFUS ] [ har ] [ nak ] [ ELEKTRiK ] [ YENiLiKLER ] [ derece ] [ etr ] [ aki ] [ boi ] [ ÇEKi ] [ mühendis ] [ TAi ] [ eski ] [ LEK ] [ mekan ] [ kanitlama ] [ isa ] [ ara ] [ par ] [ bas ] [ say ] [ maden ocaklari ] [ maden ocaklar ] [ sel ] [ FRANSA ] [ dans ] [ alo ] [ roloji ] [ rant ] [ AYVA ] [ Kaz ] [ TERE ] [ okuma ] [ vens ] [ ece ] [ Kas ] [ çaliima ] [ KEM ] [ afi ] [ rika ] [ üre ] [ monte ] [ 183 ] [ ödem ] [ dem ] [ kalori ] [ hat ] [ ney ] [ asar ] [ debi ] [ ayan ] [ zeng ] [ yasa ] [ M T ] [ ER K ] [ ala ] [ Say ] [ bel ] [ lara ] [ öde ] [ kimy ] [ men ] [ dol ] [ i de ] [ LEN N ] [ ÇEK ] [ güne ] [ GEL ] [ kaiit ] [ SMA ] [ y n ] [ SiK ] [ THY ] [ IiIK ] [ RSI ] [ iRAN ] [ klid ] [ süt ] [ bak ] [ DEN ] [ DIL ] [ tan ] [ alt ] [ açi ] [ RTÜK ] [ a aç ] [ çini ] [ türl ] [ tyne ] [ türk ] [ çük ] [ TÜRK ] [ Türk ] [ ALi ] [ akü ] [ dii ] [ direnç ] [ açilar ] [ andy ] [ çar ] [ AiiNA ] [ harç ] [ aiit ] [ ylan ] [ yüz ] [ aia ] [ ati ] [ sirik ] [ çaiindan ] [ Çam ] [ çam ] [ an y ] [ bailam ] [ RÜ D ] [ ASiNA ] [ maü ] [ eki ] [ ritm ] [ Aki ] [ arai ] [ ari ] [ baki ] [ bali ] [ doi ] [ kali ] [ hiz ] [ kal ] [ Doi ] [ bal ] [ ili ] [ yarak ] [ borçlar ] [ ilik ] [ rine ] [ in uygarl ] [ sen ] [ gel ] [ birinci ] [ tes ] [ gil ] [ getiri ] [ ebe ] [ Üretim ] [ akarsular ] [ tik ] [ yenilik ] [ kars ] [ iran ] [ ran ] [ veri ] [ ONLAR ] [ nokta ] [ e im ] [ r ya ] [ fal ] [ ing ] [ yapi ] [ devrimi ] [ yap ] [ amac ] [ acilar ] [ ayi ] [ kesin ] [ KANI ] [ kanit ] [ HIZ ] [ iti ] [ atal ] [ elebi ] [ çile ] [ ile ] [ rme ] [ daha fazla ] [ O i ] [ Tere ] [ çai ] [ can ] [ JACGUES ] [ rak ] [ aban ] [ kök ] [ basi ] [ dei ] [ gelii ] [ kii ] [ olui ] [ sayi ] [ olu ] [ geli ] [ bile ] [ bok ] [ presler ] [ pres ] [ Amerika ] [ cif ] [ der ] [ usa ] [ man ] [ ermii ] [ aka ] [ ermi ] [ uygarli ] [ kaynaklari ] [ ram ] [ fransiz ] [ Açi ] [ MAK ] [ rtÜk ] [ den ] [ a i ] [ cadi ] [ cad ] [ ilim ] [ KONU ] [ bildi ] [ Ayna ] [ Maya ] [ basinc ] [ LOT ] [ Köle ] [ yetenek ] [ arc ] [ ILO ] [ rmek ] [ böl ] [ kilo ] [ hay ] [ Kimya ] [ lay ] [ tuttu ] [ lad ] [ akt ] [ ilk ] [ YARAK ] [ EVRIM ] [ kle ] [ ekle ] [ ekleme ] [ sanayi kollari ] [ sanayi kollar ] [ emel ] [ mec ] [ ilginc ] [ ORDU ] [ TOPLUM ] [ aliitirma ] [ renci ] [ k ta ] [ atü ] [ demi ] [ LETME ] [ GÜNE ] [ UYGAR ] [ arda ] [ diim ] [ ayk ] [ yun ] [ sanayici ] [ 1800 ] [ k t ] [ lot ] [ yaban ] [ eti ] [ TÜR ] [ kta ] [ VENS ] [ ii c ] [ ZLE ] [ SEL ] [ Tarih ] [ Gen ] [ madenle ] [ a m ] [ LK A ] [ ilk a ] [ araci ] [ Müi ] [ müi ] [ arac ] [ ürün ] [ enerj ] [ üret ] [ makineÜ ] [ ret ] [ A I ] [ ÇEi ] [ çei ] [ anla ] [ 1837 ] [ GÖZ ] [ K V ] [ u mak ] [ A i ] [ Iiik ] [ iiik ] [ ayin ] [ aila ] [ aliima ] [ SATI ] [ iiLETME ] [ fii ] [ mani ] [ iZLE ] [ irenci ] [ I ik ] [ AiI ] [ BOiA ] [ Boia ] [ boia ] [ iir ] [ iine ] [ kili ] [ i ik ] [ EKi ] [ ali ] [ sırık ] [ yıl ] [ sati ] [ ilo ] [ kasi ] [ ayni ] [ harcama ] [ iiler ] [ aÇi ] [ değ ] [ EDi ] [ AiA ] [ I IK ] [ Ali ] [ Baki ] [ asi ] [ i ya ] [ aiina ] [ aliim ] [ i sa ] [ Asina ] [ ingiliz ] [ pil ] [ yağ ] [ uygar ] [ iilik ] [ ilii ] [ arii ] [ ağa ] [ RSi ] [ sina ] [ ARA ] [ BAK ] [ mina ] [ sami ] [ AÇI ] [ Ardi ] [ ardi ] [ VEN ] [ çağ ] [ DİN ] [ üni ] [ asil ] [ talep ] [ ii makineleri ] [ O Ğ ] [ TAĞ ] [ watt ] [ dola ] [ anı ] [ SİK ] [ uyu ] [ KiLO ] [ andi ] [ ALĞ ] [ in uygarliii ] [ iat ] [ IIK ] [ iii ] [ aiki ] [ CADI ] [ ars ] [ R D ] [ e is ] [ ERIK ] [ eter ] [ TAS ] [ A S ] [ IZM ] [ IKTISAT ] [ YARA ] [ Iran ] [ Ingiltere ] [ yil ] [ O G ] [ IKTA ] [ Isa ] [ yas ] [ ASINA ] [ araS ] [ IZLE ] [ tas ] [ tiran ] [ olmak ] [ hin ] [ un fabrikas ] [ rek ] [ KIL ] [ denis papin ] [ kaza ] [ zle ] [ ans ] [ gerek ] [ kazan ] [ eri ] [ K e ] [ köle ] [ çekler ] [ EYS ]