Havagazi
Nicolas Leblanc, Philippe Girard, Jacquard, gibi bahtsiz mucitlere iimdiden Jouffroy d'Abbans, Chappe ve Fulton'u ve konumuzla ilgili olarak Philippe Lebon'u ekleyelim. Havagazinm, mucitlerinden biri olan Lebon da ötekilerden daha iansli olmadi. Bir sabah ölüsünü sokakta buldular ve mezarlikta bir çukura gömdüler.
Eski dönemlerde verilen gösteriili davet ve eilentilerin öyküsünü tarih kitaplarinda okuyoruz: Kral saraylarinin muhteiem dekoru, muazzam salonlarda iatafatli giyimleriyle boy gösteren senyörler, operada suareler, balolar, iölenler... Bu zengin dünya nasil aydinlatilmaktaydi, diye kendi kendimize sik sik sormuiuzdur.
Geriye doiru iileyen bir zaman makinesi olsa da sözgeliii üç yüzyil öncesine, XIV. Louis zamanina gidebilsek, iimdi bize gülünç gelen görünümlerle kariilaiiriz: Versay sarayinin Aynali Galeri'sinde orada burada yanan pis kokulu isli mumlarin titrek iiiii altinda davetlilerin gölgeleri hayaletler gibi kimildar dururdu...
Mumlar, Devrim öncesi yillarina kadar pahali ve en ileri iiiklandirma araci olarak kullanilmiiti. Balmumundan yapilani halkin asla uzanamayacaii büyük bir lükstü. Yai lambasiysa çok az sayida kimseler diiinda kullanilmaz olmuitu.
Sokaklarin aydinlatilmasina ilk defa 1667'de Paris'te bailandi ve içinde mumlar yanan lambalar kullanildi. 1769'da bütün iehirde bu lambalarin sayisi 3.500 idi ve bu gösteri kariisinda dünya parmak isirdi.
Bununla birlikte, 1780'de isviçreli asilli bir Fransiz, Argand (1750-1803) iiik gücünün, bir hava akimi yaratilarak artirilmasi durumunda yai lambasinin geleceiin aydinlanma araci olabileceiini düiündü ve deneyler yapmaya koyuldu. Fitilli bütünüyle yai kabinin içinde birakacaiina, hafifçe diiari çekti ve ekseni çevresinde hava akiminin dolaiabilmesi için silindir biçimine soktu. Alev halka biçimini aldi ve lamba Argand'in umduiu gibi daha güçlü bir iiik vermeye bailadi.
Ne yazik ki, mucit, Etienne de Montgolfier'in de yakin dostu olduiu halde Fransiz halkinin ilgisini çekemedi. Tek ilgi gösteren kiii yararli her yenilikten yana olan ve adindan çok söz ettiiimiz ingiliz Boulton oldu. Ancak Argant'in lambasinin noksanlari vardi; sözgeliii, baca görevi yapacak cami yoktu.
Bu cami bulanin Quinquet adinda bir Fransiz eczacisi olduiu saniliyor.
Yeni iiiklandirmanin halka tanitilmasi 27 Nisan 1874'te Paris'in ünlü tiyatrosu Comedie Français'de, "Figaro'nun Düiünü"nün ilk temsilinde yapildi. Çabuk yayginlaiarak 1860'da petrol lambalarina da uygulandi ve havagazinin benimsendiii tarihe kadar bütün dünyada kullanildi.
Argand'in ingiltere'de, bu iii Boulton'a birakmasi üzerine Birmingham'daki fabrikalar haril haril Argand lambasi imal etmeye bailadilar. Boulton'un fabrikalari durmadan geliierek dünyanin en büyük tesisi durumuna gelmiiti. Bütün ülkelerde ve ingiltere'nin bütün kontluklarinda temsilcileri bulunmaktaydi. Cornouailles'daki temsilci, William Murdöck (1754-1839) adli bir mühendisti. O güne kadar birçok yararli icatlari olmuitu. 1780'de Murdöck, Boulton'u bir ziyareti sirasinda, ona çocukluiunda yapmii olduiu bazi deneylerden söz etti: Doiduiu iskoçya'nin kömür bölgesi Ayr'de kömür yakar, aritir, dumanini toplamakla vakit geçirirmii. Bu defa patronunun desteiiyle ayni deneyleri tekrarlamaya koyuldu.
Bu sabirli kiiinin çaliimalarinin ayrintilari hakkinda bilgi sahibi deiiliz. Fransiz Lebon'unkinin aynisi olsa gerekti: Kuikusuz bu dumani topladiktan sonra aritmak için sudan geçirmii ve çikan gazi yakmii, alevinin beyaz, parlak bir iiik verdiiini gözlemlemiiti.
Bu "yanargaz" bir yenilik deiildi. ingiliz Shirley 1667' de, Clayton 1739'da ve Dixon 1760'da buna dikkati çekmiilerdi. Hatta 1783'te Belçikali Minkeleers, Louvain Üniversitesinin kitapliiini ve 1787'de Murdock'un vatandaii Dundonald Kontu Culross, manastirinin holünü bununla aydinlatmiiti. Ama Murdöck eserini, bu yarinsiz giriiimlere hiç benzemeyen bir inatla sürdürdü. 1792'de iiiklandirmayi önce evinde kurdu ve pis kokulari gidermek için karmaiik aritma iilerine giriiti.
Bu uzun çaliimalarinin sonucunu ancak 1801'de alabildi. Ancak, bu yillarda yalniz bununla uiraimamiiti. Boulton ve Watt iiten çekilmiiler ve sorumluluiun bir kismini aktarmak üzere onu çaiirmiilardi. Murdöck iilerine öylesine dalmiiti ki, PhiKppe Lebon adli bir Fransizin, havagazini keifetmii olduiunu ve Paris'te genel yerleri aydinlatmaya hazirlandiii söylentileri kulaiina gelmemii olsaydi eski araitirmalarini befki de unutup gidecekti. .Bunun üzerine iie koyuldu. 1803'te Boulton fabrikalarini ve 1805'te Manchester'deki Philips ve Lee fabrikalarini aydinlatti.
Murdöck 1780'de, Cornouailles'da deneylerine bailadiii zaman Lebon henüz 11 yaiinda idi. 1792'de, yani iskoçyali, evini havagaziyla aydinlatmaya bailadiii siralardaysa, Lebon Angouleme'de mühendislik yapmaktaydi. Doiduiu iehirde yaiadiii bu kisa dönemde ani bir esinlenmeyle araitirmalara bailadi. Talai almii, bunu bir tüpün içinde yakmii, tüpün aizina da islak bir bez bailamii, bezden süzülen gazin yandiiini ve keskin bir aydinlik verdiiini gözlemlemiiti. Temel bulgu bu olmakta birlikte iii geliitirmek ve yararlanilabilir bir duruma getirebilmek için çok çaliimasi gerekecekti.
Lebon, isinma ya da aydinlanmada, yanar maddelerden daha elveriili bir iekilde yararlanma ve bu maddelerden çeiitli ürünler elde etme konusundaki yöntemlerinin beratini ancak 1799'da alabildi. Bu yöntemler, önce odunu isitma ve damitma yoluyla katranini çikarmak, sonra elde edilen gazi su dolu bir kabin içinden geçirmekti. Gaz, suyun içinde ariniyor ve Lebon'un verdiii adla, "thermolampe" (isi lambasi) denen lambalarda yaniyordu.
Ne var ki, aritma iilemi her halde tam olmamiiti; çünkü Paris'te yerleitiii evin çevresindeki komiular mahalleyi pis kokular sardi diye gürültüler koparttilar. Bunlara tabii mum ve Argand lambasi yapimcilarininki de eklenmeye bailadi. Lebon boyun büküp evden taiinmak zorunda kaldi. Dominique sokaiindaki Seignelay konaiini kiraladi ve bütün Paris'i bir gösteriye davet etti. Sonuç bir zafer oldu. Burada halka yalniz küçük çapta bir gazhane deiil, ayni zamanda bir deney laboratuvari da göstermii; evi ve bahçeyi, gazi yakan lambalarla iiil iiil aydinlatmiiti.
Bununla birlikte partiyi kazanmii sayilmazdi. Çünkü gazin kokusu çekilir gibi deiildi. Deneyleri sürdürecek parasi da kalmamiiti. Üstelik taikömürü yerine odun gibi bir maddeden hareket etmii olan Lebon, çikmaza girmiiti. Gelecek Murdock'un yöntemindeydi. iiin bir gün tatsizliia varacaiini anlayan mucit, çaresiz Normandiya'ya gitti ve gazhanesini Rouen'de kurdu. Orada kendisini ingilizler. Almanlar, Ruslar ve daha baikalari ziyarete geliyor, yöntemini öirenip evlerinde uygulamaktan çekinmiyorlardi.
Her ne hikmetse, havagazinin iki muciti de icatlarindan bir yarar sailayamadilar. Hemen hemen iflâs durumuna gelen ve mühendislikten aldiii maaila geçinmekte olan Lebon, Napolyon'un taç giyme töreninde bulunmaya Paris'e gittiii 2 Aralik 1804 gecesi Champs-EIysee'de öldürüldü. Murdock ise 1839'a kadar yaiadi ve baika icatlari oldu.
1805'te Veierendeel'in deyimiyle yari bilgin, yari iarlatan bir Alman Londra'ya geldi. Adi Winzler olan bu Kiii Avrupa'nin belli baili iehirlerinde havagazinin çiiirtkanliiini yapiyordu. Kamusal bir gösteri yapma izni alarak Carlton Hous Gardens'in duvarlarindan birinin üstüne bir havagazi feneri yerleitirdi. Sonra bir gaz iirketi kurdu ve Londra sokaklarini aydinlatma iiini üstlendi.
Ama iiler kolay yürümüyordu: Halk yangindan ve zehirlenmekten korkuyor, öte yandan Walter Scott dumanla aydinlanmayi uman ve iiiii borularla taiimayi kuranlarin aklina iaiiyordu. 1814'te bütün bunlara raimen havagazi, Londra sokaklarini aydinlatmaya bailadi; 1817'de Amerika'da, daha sonra da Paris'te ilk gaz lambalari yandi.
Paris'te, Philippe Lebon'un dul eii, kocasinin yarida kalan görevini üstüne alarak 1811'de bir gazhane kurdu. XVIII. Louis ve kendisinden baika hiç kimsenin bu yeni aydinlanma iekline güvenleri yoktu. 1817'de ilk denemenin yapilmasi kralin israrlari sayesinde mümkün oldu ve gaz fenerleri ancak 1829'da Paris'i aydinlatmaya bailadi. Fakat, yai lambalari ancak 25 yil sonra tam anlamiyla söndü.
Etiketler : [ deneme ] [ dünya ] [ aiik ] [ icatlar ] [ tarih ] [ kur ] [ ist ] [ havagazi ] [ aik ] [ gaz ] [ TARiH ] [ dev ] [ aydinlatma ] [ kamu ] [ havagaz ] [ YÖNTEM ] [ basin ] [ bell ] [ ton ] [ tere ] [ çevre ] [ evre ] [ ata ] [ z m ] [ a k ] [ para ] [ sis ] [ DiL ] [ kömür ] [ aritma ] [ e ii ] [ korku ] [ fen ] [ orman ] [ e i ] [ çocuk ] [ elik ] [ ocuk ] [ taikömürü ] [ kat ] [ TAR ] [ ula ] [ evr ] [ ingiltere ] [ dil ] [ alevi ] [ evrim ] [ oss ] [ ira ] [ gözlem ] [ öteki ] [ teki ] [ amerika ] [ sard ] [ düi ] [ Üniversite ] [ niversite ] [ aii ] [ muz ] [ cam ] [ top ] [ D L ] [ bor ] [ boy ] [ yöntem ] [ dan ] [ makine ] [ iiik ] [ napolyon ] [ deney ] [ madde ] [ mal ] [ tek ] [ vatan ] [ kitaplar ] [ IiIK ] [ tiyatro ] [ oyun ] [ nlanma ] [ araitirma ] [ altin ] [ versay ] [ göz ] [ med ] [ gölge ] [ KÖMÜR ] [ ÖMÜR ] [ kan ] [ mumlar ] [ birlik ] [ nar ] [ rum ] [ gürültü ] [ çin ] [ hayal ] [ iirketi ] [ irketi ] [ komiu ] [ neri ] [ yazi ] [ yaz ] [ giyim ] [ gen ] [ nisan ] [ vin ] [ bilgi ] [ eren ] [ salon ] [ ülkeler ] [ mum ] [ lkeler ] [ ilgin ] [ ken ] [ koç ] [ londra ] [ BAL ] [ paris ] [ mezar ] [ isviçre ] [ ben ] [ dekor ] [ rol ] [ silindir ] [ aritmak ] [ chappe ] [ boulton ] [ fulton ] [ abbans ] [ lebon ] [ aydinlatilmaktaydi ] [ balolar ] [ boyun ] [ gül ] [ çük ] [ ordu ] [ senyörler ] [ mucitlerin ] [ operada ] [ giyimleriyle ] [ girard ] [ leblanc ] [ gömdüler ] [ saraylarinin ] [ unki ] [ mucitlere ] [ mucitlerinden ] [ eilentilerin ] [ nicolas ] [ jouffroy ] [ aman ] [ jacquard ] [ temsilci ] [ bilmek ] [ sira ] [ lama ] [ suareler ] [ mucit ] [ kullanilmiiti ] [ ölüsünü ] [ sözgeliii ] [ eklenmeye ] [ oktu ] [ yapimcilarinin ] [ iiti ] [ zaman ] [ sar ] [ evl ] [ manchester ] [ levin ] [ miz ] [ sisi ] [ deneylerine ] [ icatla ] [ sayilmazdi ] [ dami ] [ öyküsünü ] [ dam ] [ gidecekti ] [ bili ] [ yai ] [ kullan ] [ yarat ] [ dikkat ] [ DER ] [ karma ] [ küp ] [ aydinlanma ] [ ALTIN ] [ DIL ] [ kati ] [ dünya nasil ] [ fabrika ] [ hall ] [ ham ] [ MAL ] [ ANAN ] [ isi ] [ araitirmalar ] [ kar ] [ iilem ] [ rsi ] [ BUR ] [ etienne ] [ hayalet ] [ oyu ] [ sabir ] [ e i_ ] [ kok ] [ k y ] [ S K ] [ d l ] [ a a ] [ u ma ] [ k p ] [ r n ] [ GEN ] [ ÜRE ] [ töre ] [ fenerler ] [ ive ] [ kol ] [ üni ] [ üniversite ] [ güven ] [ YAZI ] [ hareket ] [ lamba ] [ fener ] [ ayin ] [ petrol ] [ anmi ] [ olmui ] [ tel ] [ anm ] [ olmu ] [ lambalar ] [ emen ] [ dal ] [ hava ] [ ahi ] [ PARA ] [ iCATLAR ] [ icat ] [ san ] [ KTA ] [ CATLAR ] [ maya ] [ ard ] [ ani ] [ ayna ] [ hali ] [ balo ] [ argant ] [ philippe lebon ] [ hal ] [ mucitler ] [ oks ] [ ütü ] [ isl ] [ maki ] [ mer ] [ konu ] [ MUM ] [ CAM ] [ erik ] [ Ard ] [ TME ] [ halk ] [ tai ] [ m s ] [ belçika ] [ yay ] [ deneyler ] [ rmak ] [ Akim ] [ aylar ] [ kENDi ] [ nem ] [ kEND ] [ iehirler ] [ öykü ] [ KAR ] [ ehirler ] [ ERiK ] [ DÜNYA ] [ LAMBA ] [ kiii ] [ ÜLKELER ] [ RAN ] [ genel ] [ LKELER ] [ Iiik ] [ çek ] [ PETROL ] [ gaz lambalari ] [ afat ] [ ülke ] [ lke ] [ gaz lambalar ] [ Erik ] [ patron ] [ devrim ] [ aga ] [ dis ] [ igne ] [ isti ] [ iehir ] [ ehir ] [ gaz lamba ] [ MUZ ] [ kola ] [ cola ] [ DIN ] [ esk ] [ avrupa ] [ Dünya ] [ büyü ] [ AKTARMA ] [ bai ] [ ama ] [ CHE ] [ sab ] [ ölü ] [ hikmet ] [ yangin ] [ kuran ] [ ele ] [ çim ] [ mak ] [ baz ] [ fabrikalar ] [ kui ] [ Clay ] [ kil ] [ alan ] [ KON ] [ A i ] [ meni ] [ ören ] [ ren ] [ atsiz ] [ yer ] [ NAR ] [ BOR ] [ ter ] [ MÜHENDiSLiK ] [ gün ] [ nlar ] [ and ] [ ngiltere ] [ 1783 ] [ YAY ] [ iölen ] [ damitma ] [ etler ] [ asl ] [ len ] [ han ] [ rete ] [ BEL ] [ iirket ] [ deyim ] [ irket ] [ ini ] [ bulu ] [ dar ] [ PAT ] [ har ] [ rend ] [ kra ] [ çii ] [ tat ] [ etr ] [ TAi ] [ ÇEKi ] [ mühendis ] [ yüz ] [ aki ] [ eski ] [ yilmaz ] [ ÖYKÜ ] [ deste ] [ isa ] [ m ö ] [ ara ] [ par ] [ bas ] [ say ] [ tap ] [ KiTAP ] [ sel ] [ ANAR ] [ zar ] [ ost ] [ alo ] [ Lamba ] [ aktarma ] [ Kaz ] [ TERE ] [ senyör ] [ bac ] [ soru ] [ atr ] [ MANA ] [ UZUN ] [ ece ] [ kitap ] [ çaliima ] [ manas ] [ KEM ] [ afi ] [ iekil ] [ ekil ] [ rika ] [ üre ] [ 183 ] [ dona ] [ hat ] [ ney ] [ debi ] [ ayan ] [ zeng ] [ ER K ] [ ala ] [ k z ] [ Say ] [ bel ] [ lara ] [ golf ] [ Oyun ] [ rus ] [ ruslar ] [ men ] [ dol ] [ gece ] [ i de ] [ ÇEK ] [ y l ] [ ba ar ] [ Z M ] [ güne ] [ s k ] [ musa ] [ GEL ] [ t g ] [ ölen ] [ SiK ] [ MiT ] [ RSI ] [ cin ] [ e c ] [ fla ] [ kadin ] [ ladin ] [ Din ] [ iON ] [ süt ] [ yang ] [ DEN ] [ tan ] [ alt ] [ açi ] [ din ] [ tyne ] [ dini ] [ iKTA ] [ tip ] [ ALi ] [ akü ] [ okul ] [ dili ] [ oru ] [ andy ] [ çar ] [ ylan ] [ aia ] [ yün ] [ ati ] [ BULU ] [ Çam ] [ çam ] [ bula ] [ an y ] [ DiN ] [ bailam ] [ RÜ D ] [ ASiNA ] [ maü ] [ eki ] [ Aki ] [ arai ] [ ari ] [ Doi ] [ doi ] [ kali ] [ kal ] [ GAL ] [ bal ] [ ili ] [ Zar ] [ evler ] [ sara ] [ hak ] [ taç ] [ rüntü ] [ ilik ] [ rine ] [ M Ö ] [ sen ] [ maz ] [ gel ] [ tes ] [ gil ] [ iatro ] [ atro ] [ ZAMAN ] [ nisan 1 ] [ koc ] [ yenilik ] [ temel ] [ ran ] [ veri ] [ ONLAR ] [ haf ] [ r ya ] [ ing ] [ yapi ] [ yap ] [ clay ] [ ayi ] [ Nar ] [ orum ] [ iti ] [ çile ] [ ile ] [ dee ] [ rme ] [ Tere ] [ çai ] [ william ] [ cii ] [ kulu ] [ irak ] [ rak ] [ temsilcileri ] [ slak ] [ basi ] [ dei ] [ gelii ] [ kii ] [ sayi ] [ olu ] [ geli ] [ bile ] [ çocukluiu ] [ Amerika ] [ aiil ] [ PARLA ] [ der ] [ iad ] [ usa ] [ man ] [ EVLER ] [ ermii ] [ aka ] [ ermi ] [ fransiz ] [ Açi ] [ MAK ] [ gelecek ] [ den ] [ a i ] [ cadi ] [ cad ] [ aiiri ] [ ille ] [ KONU ] [ bildi ] [ Ayna ] [ ela ] [ Maya ] [ ATR ] [ Yay ] [ rmek ] [ böl ] [ bulan ] [ hay ] [ isan ] [ lay ] [ lad ] [ akt ] [ XIV ] [ ilk ] [ iab ] [ EVRIM ] [ catlar ] [ mana ] [ kle ] [ ekle ] [ cim ] [ pera ] [ emel ] [ çünk ] [ koku ] [ mine ] [ l öncesi ] [ dolu ] [ toplama ] [ ORDU ] [ cocuk ] [ k ta ] [ ma ara ] [ E EK ] [ atü ] [ maddeler ] [ beyaz ] [ abba ] [ GÜNE ] [ A IZ ] [ arda ] [ yaka ] [ LiON ] [ yun ] [ cia ] [ k t ] [ inat ] [ tse ] [ eti ] [ TÜR ] [ kta ] [ ZLE ] [ ayrinti ] [ SEL ] [ içat ] [ Tarih ] [ Gen ] [ a m ] [ i ya ] [ araci ] [ Müi ] [ müi ] [ arac ] [ ürün ] [ seri ] [ pat ] [ ret ] [ A I ] [ ÇEi ] [ çei ] [ anla ] [ GÖZ ] [ K V ] [ dii ] [ aila ] [ aliima ] [ ulai ] [ kita ] [ mani ] [ iZLE ] [ AiI ] [ iir ] [ bira ] [ kili ] [ gazi ] [ iiir ] [ AiiNA ] [ EKi ] [ ali ] [ LİON ] [ yıl ] [ i AY ] [ dai ] [ ila ] [ ayni ] [ ocukluiu ] [ bilgin ] [ ikta ] [ iiler ] [ aÇi ] [ değ ] [ EDi ] [ AiA ] [ mit ] [ Ali ] [ nasti ] [ asi ] [ ARITMA ] [ aiina ] [ aliim ] [ dila ] [ i sa ] [ i çi ] [ Asina ] [ ingiliz ] [ yaiin ] [ Sik ] [ DİL ] [ ritm ] [ pil ] [ iten ] [ İON ] [ yağ ] [ sik ] [ hafi ] [ arii ] [ ağa ] [ RSi ] [ İsa ] [ sina ] [ ARA ] [ che ] [ miyo ] [ nal ] [ tıp ] [ atila ] [ ıatro ] [ ocuklu ] [ temsilciler ] [ AÇI ] [ Ardi ] [ ardi ] [ ni an ] [ Cami ] [ VEN ] [ DİN ] [ asil ] [ watt ] [ dola ] [ kom ] [ titre ] [ uyu ] [ cami ] [ andi ] [ atilar ] [ BiLGi ] [ ALĞ ] [ iat ] [ IIK ] [ iii ] [ mami ] [ nicolas leblanc ] [ R D ] [ e is ] [ ERIK ] [ kis ] [ A S ] [ kus ] [ fig ] [ YARA ] [ Ingiltere ] [ yil ] [ O G ] [ IKTA ] [ Isa ] [ ASINA ] [ MIT ] [ araS ] [ IZLE ] [ KAKT ] [ olmak ] [ hakk ] [ klan ] [ rek ] [ KIL ] [ kaza ] [ LON ] [ eko ] [ iek ] [ zle ] [ A NA ] [ FEN ] [ ans ] [ gerek ] [ kazan ] [ LKA ] [ eri ] [ lka ] [ iversite ] [ K e ]
