8. 94 yoiunluiunda, kizil-esmer bir element. Simgesi: Cu Chuquicamata'da (iili) bir bakir dökümhanesi. Bakir metalürjisi XIX. yy. sonlarinda geliiti. Maden, eritme yoluyla sivi haline dönüitürülür ve arilaitirilarak kaliplara dökülür. Bakir, 1100 derece dolaylarinda eriyen bir madendir. Çeiitli maden filizlerini firinlarda yakarak, oldukça karmaiik yöntemlerle elde edilir. Bu iilemden, atmosferi kirleten, zararli, kükürtlü gazlar çevreye yayilir. Temel filizler pek yaygin olmadiiindan (bailica yataklar iili, Kanada ve Amerika Birleiik Devletleri), bakir pahali bir madendir, çelik ile ...

Tarih, insanlarin altina olan isteklerinin yol açtiii savailarin ve serüvenlerin öyküleri ile doludur. Altin zenginliiin, bolluiun bir simgesi olmui; zenginlik ise çoiu kez kiiileri ve uluslari güçlü kilmiitir. Büyük uygarliklarin yükselii ve düiüileri, sahip olduklari altin miktarinin artma veya azalmasi ile doiru orantili olmuitur. Ortaçaida kimyacilar baika metallerden altin elde etmek için yöntemler bulmaia çaliimiilar, fakat bu uiraiilari sonuçsuz kalmiitir, insanlar kendilerini zengin edecek altini bulabilmek umudu ile yeryüzünü dolaimiilar, büyük güçlüklere göiüs germiilerdir, insanlari...

Yoiunluiu 2,7 olan hafif maden. Ayni hacimde demirden üç kat daha hafiftir. 660 derecede erir. Alüminyum, boksit denilen bir maden filizinden çikartilir. Boksit adi, 1821'de bu filizin ilk bulunduiu yerin adindan gelir (Fransa'da Provence iline baili Baux [Bo] köyü). Boksit, içinde biraz demir bulunduiu için kirmizi, daha doirusu pas rengindedir. Boksitten elektroliz adi verilen bir yöntemle alüminyum elde edilir; bu yöntem çok fazla elektriie ihtiyaç gösterir; bir ton alüminyum elde etmek için 17 000 kw/saat elektrik gerekir. Bu nedenle alüminyum özellikle A.B.D., Kanada, S.S.C.B., Japonya...

Beyaz, parlak, radyoaktif maden. Latince, iiin anlamina «radius»tan. 700 derecede eriyen ve soiukta suyu ayriitiran radyum, çok az miktarda kullanilmasi gereken bir madendir. Radyumu tedbir almadan kullanmak tehlikelidir, çünkü sürekli olarak içe iileyen öldürücü iiinlar çi­artir; radyumun bu özelliiine radyoaktiflik denir. Radyumu kari-koca Fransiz bilgin­leri Pierre ve Marie Curie keifettiler. 1898'de bir uranyum filizi olan pekblend üzerinde çaliiirken bu madenden 900 defa daha radyoaktif bir cismin varliiini saptadilar. Buna radyum adini verdiler. On iki yil sonra Marie Curie, bir ton p...

Gümüi renginde, yumuiak bir madendir. Tabiatta daha çok, baryum sülfati (BaSO4), baryum karbonati (BaCO3) halinde bulunur. Bileiiklerinden saf baryum elde etmek için, ya erimii baryum klorürü ya da sicak bir baryum klorür eriyiii elektrolize edilir. Havada çok çabuk oksit haline gelir. Su ile, iiddetli bir tepkime göstererek, hidrojen çikartir; kendisi de, hidroksit halinde erir. Baryumu ilk elde eden, ingiliz kimya bilgini Sir Humphrey Davy'dir (1808). Baryum sülfati, röntgen iiinlarini geçirmediii için, doktorlukta ve özellikle de radyolojide çok kullanilir. Mide, barsak gibi, içi boi organ...

Uranyum, 1800°C'a doiru eriyen, gümüi beyazliiinda bir madendir. 1789'da Alman kimyacisi Martin Klaproth (1743-1817), pekblend denilen bir maden filizi içinde oksit halinde (uran) bulunan uranyumun varliiini keifetti. Uranyumun, çoiu sari ya da yeiil renkte pek çok oksidi ve tuzu vardir. Fransiz kimyacisi Henri Becquerel (1852-1908) uranyumu inceleyerek 1896 yilinda radyoaktiflik olayini ortaya çikardi ve ondan iki yil sonra '''radyumu bulan Marie Curie bu olaya radyoaktiflik adini verdi. Doial uranyum, üç izutop'un, yani atomlarinin kütlesi ve radyoaktiflik dereceleri bakimindan aralarinda b...

Demirin bazi niteliklerini taiiyan beyaz, parlak maden. Nikel dövülebilen ve isitildiii za­man kirilmadan uzayabilen bir ma­den olmakla birlikte kullanilan ma­denlerin de en sertidir. Yer'in yüzeyinde pek bol deiildir; göktailarinda saf halde bulunur. Çi­kartildiii maden ocaklarinda baika madenlerle kariiik haldedir. Yeni Kaledonya garnierit'inde magnez­yumla kariiik olarak ortalama yüz­de 6 nikel vardir; Kanada pirotin'leri ise demir ve bakirla kariiik ola­rak yüzde 3 nikelden meydana gel­miitir. Nikel, maden cevherinin zenginleitirilip kavrulmasindan sonra, elek­trik firininda ergitilmes...

Milyonlarca yil önce, ormanlardaki aiaçlar kuruyup dökülerek kalin katmanlar halinde üst üste yiiildi ve bu katmanlar yavai yavai toprakla örtüldü. Bazi bölgelerde toprak suyla doldu, içindeki aiaçlar çürüyerek siyah ve sert bir maddeye dönüitü: kömür. Bu katmanlarin meydana geldiii zamanlara göre birkaç kömür çeiidi vardir. En eski katmanlar madenkömürü veya taikömür dediiimiz sert ve parlak bir kömür verir; yaili madenkömürleri, en çok isi veren kömür çeiididir. Linyitler daha yeni ve dana az sert kayalardir; l kilo madenkömürünün verdiii isiyi yaratmak için 3 kilo linyit gerekir. Bataklik ...

Gümüi gibi parlak, mavimsi beyaz, kolay kinlan sert bir maden olan krom havaya karii çok dayaniklidir, nemli havada bozulmaz, yani paslanmaz. Bu niteliiinden dolayi, paslanma olasiliii büyük olan madenlerden birçoiu ince bir krom tabakasi ile kaplanir (kromlama). Krom doiada filizleri çok olan bir madendir, ilk defa Fransiz kimyacisi Vauquelin tarafindan 1797'de Sibirya'da bir kuriun filizi içinde bulunmuitur. Kromun bileiikleri (zümrüt, yakut, safir v.b.) güzel renklerde olduiu için ona bu ad verilmiitir (Yunanca khroma, renk demektir). Krom, doiada genellikle kristal halde bulunur. Dünyami...

Kükürt 115 derecede ergir ve esmerimsi bir siviya dönüiür; sivi kükürt 444,6 derecede kaynar: isiyi ve elektriii çok kötü ilettiii için, iyi bir elektrik yalitkanidir. Kükürt kolay alev alir ve kisa mavi bir alevle yanarken kükürtlü bir duman verir. Çok zehirli olan bu gazlar boiucu ve aiindiricidir; fabrika bacalarindan savrularak atmosferi kirletir ve çinko damlari aiindirir. Zaçyaii ve Kibrit Doiada çok yaygin olan kükürt, madenlerle kariiik olarak sülfür (pirit, galen) veya sülfat halinde (jips), bazi doial gazlarda (Lacq gazi) ise kükürtlü hidrojen halinde bulunur. Taikömüründen ve petr...

Çabuk alev alan, karanlikta parlayan basit cisim. Yunanca «phos», iiik ve «phoros», taiiyan sözcüklerinden. Beyaz fosfor, çok iiddetli bir zehirdir; balmumu gibi yumuiak olan bu madde suda erimez ve açikhavada öylesine çabuk alev alir ki, su içinde saklamak zorunluluiu vardir. Kirmizi fosfor, beyaz fosforun isitilmasiyla elde edilir. Daha az tehlikeli olduiundan kibrit ve havai fiiek yapiminda kullanilir. Canli organizmalarin iilemesinde önemli bir rol oynayan fosfor, özellikle kemiklerde, sinir dokusunda ve beyinde bulunur. Fosforu 1669 yilinda Hamburglu Hennig Brand, idrarda bulmuitur; daha...

Fosfor insanin ve bütün hayvanlarin dokularinda 'kalsiyum fosfat' biçiminde, doiada ise fosfat mineralleri halinde oldukça yaygin olarak bulunur. Doiada en çok bulunan iekli beyaz fosfor olup 44 derecede erir, karanlikta iiir ama havayla temas edince tutuiur, beyaz dumanlar çikararak yanar, üstelik çok da zehirlidir. Fosfor 1669 yilinda H. Brand tarafindan insan idrarinin isitilmasiyla hazirlanmii, ilk defa karanlikta parlayan bir bileiik elde edilmiitir. Bu ilgi çekici olay, bir süre sonra, formülünü satin alan Krafft tarafindan dünyaya tanitilmaya bailanmiitir. Fosfor iiima teriminin kayna...

Bizde altinin safliiini gösterme ölçüsü olarak genellikle 'ayar' kelimesi kullanilir, ama uluslararasi piyasada kullanilan kelime 'kirat'tir. 'Kirat' hem altinin, hem de elmas ve diier kiymetli tailarin ölçümünde kullanilan bir birimdir. Elmas ve deierli tailari ölçmede kullanilan 'kirat'in bir birimi 200 miligrama (0,200 gram) eiittir. Yani 20 gramlik bir elmasiniz varsa, bu 100 kiratlik bir elmastir. Doiada bulunan elmasin büyüklüiü çok seyrek olarak bir santimetrenin üzerindedir. Bugüne kadar bulunan en büyük elmas 3.106 kiratlik 'Cullian'dir. Bundan 530 ve 517 kiratlik iki büyük ve 100 k...

Çelik ile demir arasinda çok az bir fark vardir. Saf demir bir bakir kadar yumuiaktir. Onun içine yüzde 2'ye kadar karbon katilmasi ile inanilmaz bir mukavemet, sertlik ve mekanik özellikler elde edilir ki, adi artik çeliktir. Demirin bol olmasi, kolay ve ucuz elde edilmesi nedeniyle çeliiin de kullanimi çok yaygindir. Ancak çelikte de, demirde olan bir zayif nokta vardir. Paslanma, diier bir deyiile oksidasyon. Günlük hayatimizda kullanilan eiyalarin paslanmasi sonucu her yil dünyada milyonlarca dolar boia gitmektedir. Bu kaybin büyük bir kismi demir ve çeliiin paslanmasindan dolayidir. Pas...