Fransiz filozof ve matematikçisi (1596-1650). Descartes, 1628'den itibaren, on bei yil süren geziler, savailar ve serüvenlerden sonra yerleitiii Hollanda'da, bati düiüncesini altüst eden bir felsefe sistemi kurdu. Öirendiiinin, gördüiünün, duyduiunun, inandiiinin hepsini birden büsbütün silerek, her ieyden kuikulanmaia bailadi. Yalniz tek bir ieyden emindi: düiüncenin varliii («düiünüyorum, o halde varim!»). Buradan hareketle, evrenin açiklamasini yapti. Metot Üzerine Konuima'da (1637) hep karmaiiktan basite inerek, gerçeii kuiatmaya yarayacak kurallari bir bir saydi. Felsefeyi, bütün i...

(M.S. I. ya da II. yüzyil) Yunanli iüpheci filozof. Ainesidemos'un iüphe etmekte hakli olduiumuzu göstermek için ileri sürdüiü on sebebin sayisini beie indirdi. Genel olarak Yunan kuikucularinin yöntemini özetleyen bei kanit iunlardir: 1.) Hem gündelik yaiamda, hem de filozoflarin tartiimalarinda düiünceler çatiiir. 2.) Hiç bir iey kendi kendini açiklayamaz, çünkü her açiklama ayrica açiklanmasi gereken bir ikinci önermedir ve bu sonsuza deiin böyle gider. 3.) Gerek algi, gerekse de yargi iki anlamda görelidir: ikisi de özneye göre deiiiir ve ikisi de kendileriyle birlikte bulunan baika alg...

(M.Ö. 500 - 428) Yunan doia filozofu. Klazomenai'de doian Anaksagoras Atina'da bir okul açarak Perikles, Euripides, Arkhealos (bazi yazarlara göre Sokrates), vb. bir çok öirenci yetiitirmiitir. Bazi parçalari günümüze kadar kalan Tabiat Üzerine adli bir eser yazdi. Platon'un Phaidion'unda Sokrates onun dersinden söz açar. Anaksagoras, cisimlerin birbirine benzer çok küçük parçalardan oluituiunu savunmui, zekayi (nous) bütün bunlarin üzerine yerleitirmiitir. "Bailangiçta çok büyük bir kaos varken, zekanin gelip her ieyi düzene soktuiunu" ileri sürmüitür. Yildizlarin hareketini, evrenin dönüiün...

Yunan doia filozofudur (M.Ö. 610-545). Miletos'da doimui olan Anaksimandros, astronominin kurucusu ve ilk kez bir kozmoloji ya da dünya üzerine sistematik felsefe görüiü getiren filozof olarak kabul edilmiitir. Thales gibi dünya tarihinde ilk kez doiayi; metafizik, mistik ya da mitolojik düiüncelere sapmadan, akilci ve objektif bir yöntemle araitirmiitir. Günei ekseninin eiriliii, özellikle günei saati gibi birçok keiif ona mal edilir. Bilinen ilk dünya haritasinin onun yaptiii, göklerin kutupyildizi etrafinda döndüiünü onun belirttiii söylenir. Thales'den sonra Miletos okulunu yöneten, Kara...

(M.Ö. 550 - 480) Yunan doia filozofu. Miletos'da doian Anaksimenes, Anaksimandros'un öirencisi ve Miletos okulunun son temsilcisidir. Eserlerinden hiç biri günümüze kadar ulaiamamiitir. Düiüncelerini ancak Diogenes Leartios'un bir açiklamasindan öireniyoruz. Bu açiklama da, Theophrastos'un Anaksimenes üzerine yazdiii bir incelemeye dayanmaktadir. Anaksimenes'e göre her ieyin esasi, Thales'in düiündüiü gibi su deiildir; Anaksimandros'un söylediii gibi bir sonsuzlukta deiildir; fakat sudan daha etkili ve daha belirli olan "hava" (aer) olduiunu kabul etmiitir. Ona göre her iey havadan gelir ve h...

(M.Ö. 444- 365) Yunan filozofu. Atina'da doian, Gorgias ve Sokrates'den ders alan Antisthenes, Tanagra savaiinda (M.Ö. 426) çarpiimiitir. Sokrates'in ölümünden sonra kendi okulunun baiina geçip Kinik felsefenin kurucusu oldu. Sokrates'in en çok kanaatkârlik öiretisinden etkilenmiitir. Özellikle uygulama yönü aiir basan bir ahlak anlayiiini benimseyerek, gerçek erdemin kiiinin kendine egemen olmasina, tutkularindan ve öbür insanlara baiimliliktan kurtulmasina dayandiiini savunmuitur. Kinikler gerçek mutluluiun maddi olanaklar, politik güç ya da sailiklilik gibi dii özelliklerden oluimadiiini ...

Yeni Pythagorasçi filozof. Kappadokia'da Tyana'da doimui, Ephesos'da ölmüitür. Pythagoras'in doktrinlerini benimsedi; uzun yolculuklar yapti. Her gittiii yerde, ahlaki düzeltmek ve Pythagoras'in dogmalarini yaymak için çaliiti. Bazen sihirbaz ve iarlatan olarak kabul edilen Apollonios, derin bir ahlak fikrine sahipti. Hayati hakkinda tüm bilgiler, hitabet öiretmeni Philostratos'un yazdiii olaianüstü hikaye bir masaldan ibarettir. Apollonios, Pythagorasçi bir okul kurduiu Ephesos'da öldü. Kazandiii büyük iöhret zamaninin en büyük, en ahlakli insanlarindan biri olduiunu gösterir. Sonradan Porph...

(M.Ö. 435 - 366) Yunan filozofu. Kyrene okulunun veya Hazcilik adi ile taninan öiretinin kurucusu. Sokrates'in derslerine devam etti. Bu derslerden, sadece, felsefeye pratik bir nitelik vermek gerektiii düiüncesine vardi. Hükümdarlara dalkavukluk etmek sanatinin ustasiydi. Ömrünün bir kismini Sicilya'da Dionysios'larin sarayinda geçirdiii söylenir; ama hakkinda söylenen her ieyin doiru olduiu iüphelidir. Kendisine mal edilen bir öiretiye göre mutluluk, haz aramaktan baika iey deiildir. Yaiamin amacinin mümkün olduiunca çok haz almak olmasi gerektiiine inaniyordu. "en üstün iyilik hazdir" ve "...

(M.Ö. IV. yüzyil sonlari) Yunanli gezimci filozof ve müzikçi. Tarentum'da doian Aristoksenos Aristoteles'in çömeziydi. Suidas lugatçesine göre 453 eser yazdi; bunlarin en önemlisi filozof ve yazarlari konu alan "Ünlü Kiiilerin Hayatlar"dir. Aristoksenos, ünlü bir müzikçi olan babasi Spintharos'un Sokrates ile ilgili anilarini kaleme aldi. Bugün elimizde, en eski müzik inceleme kitabi olarak bilinen Armonikon Stoikheion (Armoni Öieleri) ile, Rythmika Stoikheia (Ritim Öieleri) adli incelemeden yalniz bir parça vardir. Aristoksenos, öiretiminde, duygu ile deneye büyük bir yer verilmesini isterdi...

(M.Ö. 384 - 322) Yunan filozofu. Aristoteles, yalnizca büyük Yunan filozoflarinin en sonuncusu deiil, Avrupa'nin da büyük biyologlarindan ilki idi. Platon'un akademisinde 20 yil öirencilik yapan Aristoteles, bir süre sonra Atina'dan göçüp Büyük iskender'in eiiticiliiine getirildi. M.Ö. 355'de Atina'ya dönerek ünlü okulu "Lykeion"u (Lise) kuran Aristoteles, Büyük iskender ölünce yeniden Atina'dan göçmek zorunda kaldi (M.Ö. 323) ve ertesi yil Eiriboz adasinda öldü. Platon'un tüm duyular dünyasina ve etrafimizda gördüiümüz ieylere sirt çevirmii olmasina raimen, Aristoteles bunun tam tersine ger...

(M.Ö. 316 - 241) Yunan filozofu. Pitane'de doian Arkesilaos Yeni Akademia'nin kurucusuydu. Ona göre diyalektik, her meselede, lehte olani ve olmayani savunma sanatidir. Hiç bir ieyin kesinlikle doiru olmadiiini, ancak doiruluk derecesine göre karar vermek gerektiiini ileri sürdü. iüpheci bir yaklaiim olan "yargidan kaçinma" (epokhe) görüiünü savundu. "Karii konulamaz izlenimler" kuramina baili olan Stoacilar ona, insanoilunu kipirdayamaz hale getirdiii ve felsefenin insanoilunu güçlü ve mutlu kilmak olan amacini saptirdiii gerekçesiyle saldirdilar. Arkesilaos buna, akilli bir insanin "usa uyg...

(M.S. II. yüzyil) Yunan filozofu. Hiristiyanliii kabul eden Athenagoras Marcus Aurelius ile oilu Commodus'a hitaben Presbeia peri Khristianon'u (y. 177 Hiristiyanlar için Elçilik) yazdi. Bu eserinde, Hiristiyanliiin inanç ve ibadet ilkelerini Yunan ve Roma dünyasina açiklamak, Hiristiyanlari devlete sadakatsizlik ve ahlaksizlikla suçlayan putperestlerin savlarini çürütmek amaciyla Yeni Platoncu kavramlari ilk kez kullanmiitir. Öbür eseri Peri Anastaseos Mekron (Ölülerin Diriliii Üzerine) bailiiini taiir. Bu eserinde, bedenin ruhun zindani olduiunu ileri süren Platoncu görüiü yadsir, madde ve ...

iskoçyali filozof, iair ve eleitiricisi. 1735'te Kincardine kontluiundaki Lawrencekirk'te doidu, 18 aiustos 1803'te Aberdeen'de öldü. ilköiretim önemimde gösterdiii baiarilar dolayisiyla Aberdeen Üniversitesi'nin açtiii parasiz öiretim müsabakasini kazanmii ve dört yil Mreschall Kolejinde okumuitur. Sonra da öiretim mesleiine girmiitir. Aberdeen'de Latin grameri profesörü olmui, bir taraftan da iiirler yazmiitir. Virgile'in Eglogues'unu çevirmiitir. Ahenk, zarafet ve duyarlilikla süslü olan bu gençlik yazilarindan utanmii ve bu eserlerin anisini unutturmak için çok çaliimiitir. Mevki ve serv...

3 Eylül 1745'de Berne'de doiup 3 iubat 1832'de Cenevre'de ölmüi olan isviçreli edip ve filozof Berene'in eski ve asil ailelerinden birine mensuptur. Öirenimine önce burada bailamii daha sonra Yverden, Cenevre ve Lozan'a giderek Voltaire ve Ch. Bonnet'den baika bir takim diier büyük kiiilerle taniimii ve Layde, Cambridge üniversitelerinde öirenimini tamamlamiitir. ingiltere, italya, Hollanda ve Fransa'ya yaptiii seyahatlerden sonra eebi bir ün kazanmiitir. iair Thomas Gray, Madam Necker ve düiei La Rochefoucauld'la taniiarak devrin edebiyat cereyanlarina ve XVIII. yüzyilin felsefe sistemlerine...

ingiliz fizik ve kimya bilgini olmasina raimen felsefeye oldukça gerekli bir ekti yaratmiitir. 25 Ocak 1626'da irlanda'da doimui olup, 30 Aralik 1691'de Londra'da ölmüitür. Boyle, ilk olarak kiliseye girmeyi planliyordu fakat sailik durumunun zayifliii nedeniyle, Fransa, italya ve isviçre'de yaptiii bir kaç seyahatten sonra Stalbridge'deki çiftliiine çekilerek servetini bilimsel incelemelere tahsis etti. ingiltere'deki iç savailari ve kargaialiklar arasinda 1645'ten itibaren felsefi kolej üyelerinin arasinda Kral cemiyeti kurulmadan önce, mevcut olan bilginler toplantisinda eserlerini hazirlad...

Miladin I. yüzyilinda yetiien irfancilardandir. Misirlidir. Öirenimini iskenderiye'deki Philoncu Okulda tamamlamii sonrasinda da Kudüs, Sésarée ve Antakya'yi ziyaret etmiitir. Geleneie göre Saint-Pierre ve Saint-Paul ile bir sünnet olma olayi ve bilinmeyen bazi nedenlerden dolayi arasi açilmiitir. Saint-Paul'e karii olan bu düimanlik havasi dolaitiii yerlere o kadar çok yayilmiitir ki, saint-Paul'ün mektuplarinda, Cerinthe'e tai atan bir çok parçalar vardir. Cerinthe, Saint-Mathiu incilinden baikasini kabul etmezdi. Epiphane'ye göre Cerinthe, Kudüs'ten ayrildiktan sonra Anadolu'ya geçmii ve ...

Fransiz düiünür, ütopik sosyalizminin Saint Simonidan sonra gelen en önemli temsilcisi Fourier, zengin bir kumai tüccarinin oiludur. Lise öirenimini Cizvit Okuluinda tamamladi. 19 yaiinda Lyonia yerleiti ve ticaretle uiraimaya bailadi. Ayni yil Jironderlerin Lyonida düzenlediii bir ayaklanmaya katildi. Tutuklandiysa da hapisten kaçarak ölümden kurtuldu. 1794ide askere yazildi, ancak hastaliii nedeniyle ordudan ayrildi. Bu tarihten sonra Parisie yerleien Fourier, bir süre deiiiik ticari iiletmelerde saticilik ve kâtiplik gibi iiler yapti. 1803ite ii yaiamindan uzaklaiti ve yaiaminin geri kalan...

Doktor ve bilgin Alman filozofu. 1606'da Norden'de doiup, 1681'de ölmüitür. Yaiami süresince halkin büyük sevgi ve saygisini kazanmiitir. Gezimciliie olan düikünlüiü ile ün kazanmiitir. Çok yazmii olmasina raimen eserlerinde yeni ve orijinal fikir pek azdir. Sailik durumunun pek zayif olmasina raimen, daha çocukken seçkinliiini göstermii, öirenimlerini baiarili bir iekilde bitirmiitir. Leid Üniversitesindeki meihur profesörleri dinlemii ve yirmi alti yaiinda Helmstadt'da doial felsefeyi okutmuitur. Bir süre Ost-Fris kraliçesine ve kraliçe Christine'e doktorluk yapmii olmasina raimen bu kraliç...

Yunan filozofudur (M.Ö. 460-370). Doia filozoflarinin sonuncusu olan Demokritos, Abdera'da doidu. Misir'da bei yil kalan ve Asya'yi baitan baia dolaian Demokritos, çeiitli bilginlerle, özellikle matematikçilerle dostluk kurduktan sonra Atina'ya dönerek kendisini bütünüyle felsefeye adamiitir M.Ö. 420'ye doiru Abdera'da kendi felsefe okulunu kurmuitur. Mekanist ve atomcu bir maddeciliie dayanan felsefesine göre doia, bölünmez parçaciklar olan atomlardan oluimuitur ve her iey sürekli hareket eden bu atomlarin çeiitli biçimlerde bir araya gelmelerinden oluiur; yani "hiçbir iey hiçten doimaz". D...

19 Kasim 1833'de Biebrich'te doiup, 1 Ekim 1911'de Bozen'de ölmüi olan Alman filozofu. 1882'de Berlin Üniversitesine profesör olmuitur. Bünye psikolojisi, felsefe tarihi, hayat ve kültür felsefesindeki çaliimalariyla son yüzyilin önemli kiiiliklerinden biri olmuitur. Kendisine baili olan birçok taninmii filozoflarla ayri bir okulun kurucusu sayilir. Dilthey, Almanya'da tinsel bilimlerle doial bilimler akimini uzlaitirmaya çaliiti. Bu iki bilim zümresinin birbirine aykiri olan niteliklerini gösterdi. Ona göre doial bilimler, açiklamaya ve geneli bulmaya çaliiirlar. Bunlar, çözümcü ve öieci öze...

(M.Ö. 296) Yunan filozofu. iasos'da doian Diodoros Megara okulunun en ünlü diyalektik ustalarindandi. Gerçekte filozof Eubulides'e ait "örtülü" ve "boynuzlu" adli safsatalar yanliilikla, Diodoros'un safatalari gibi gösterilmiitir. Diodoros, hareketin imkansizliiini ispatlar ve ancak zorunlu olarak ortaya çikacak olanin mümkün olduiunu öne sürer. Bu ikinci savi ispatlamak için iöyle bir örnek verir: "Nasil ki varliktan yokluk meydana gelmezse, mümkün olandan da imkansiz olan çikarilamaz. Geçmii bir olayin, olduiundan baika türlü olmasi imkansizdir. Fakat bir olay, herhangi bir anda mümkün olsa...

(M.Ö. 413 - 327) Yunan filozofu. Kinik felsefe okulunun kurucusu olan Sinope'li Diogenes (Diyojen de denir) Antisthenes'in en ünlü öirencisi idi. Diogenes'e göre en üstün iyi, erdemdir, fazilettir. Bilim, ian ve ieref, servet hor görülmesi gereken uydurma "iyi"lerdir. Felsefenin özü, her yerde özentiyi kötülemek ve onun kariisina tabiati koymaktir. Bilge, kendini, istek ve duygularindan uzak tutmali, ihtiyaçlarini en aza indirmelidir. Platon'un "Çilgin Sokrates" dediii Diogenes, her mevsimde yalinayak dolaiir, harmanisine sarinip tapinak kapilarinda yatar ve bir fiçida otururdu. Büyük iskende...

Fransiz bilgin, diplomat ve filozoflarindandir. 26 Ekim 1742'de Triyechâteau'da doimui, 29 Eylül 1809'da ölmüitür. La Rochefaucauldun himayesiyle Harcourt Koleji'nde yetiimii olup, Tanribilim Lisansini almiitir. Lisiuex Koleji'nde retorik okutmuitur. Laland'in astronomi dersleri takip ederek, kendi sisteminin temelini teikil eden 'Tarih Felsefesi'nin ilhamlarini kazandi. Enstitü üyeliiine de seçilmii olan Dupuis'ye göre, bütün dinlerin, ibadet ve törenlerin, insel inançlarin kaynaii birdir; hepside astronomiye bailidir. Dupuis'e Convention idaresi tarafindan büyük deier verilmiitir. Büyük Fr...

Amerikan terbiyecisi ve felsefe tarihçisi. 5 Ekim 1885'te Nort Adams'ta doidu. Gereken klasik öirenimlerini bitirdikten sonra, yazarlik ve öiretmenlik hayatina atilmii olan Durant, 1914- 1927 tarihleri arasinda Labor Temple School'da müdürlük yapmii ve 1927-1935 tarihleri arasinda da Newyork'ta U.C.L.A'da felsefe profesörlüiü yapmiitir. Durant, felsefeyi ve filozoflari, bu bilim ve kiiileri uiraimayanlarin anlayabileceii iekilde çekici ve zarif bir üslupla yazmakta büyük bir baiari kazanmiitir. Eserlerinde felsefe konulari, edebi ve merak verici bir özellik taiir. En çetin problemleri açiklar...

(M.Ö. V. yüzyil) Yunan filozofu ve matematikçisi. Aristoteles tarafindan diyalektiiin kurucusu olarak nitelenir. Parmenides'in öirencisi olan Eleali Zenon'un, mantik ve matematiiin geliimesinde önemli rol oynayan ünlü paradokslari süreklilik ve sonsuzluk kavramlarinin açiklik kazanmasina deiin çözümsüz kalmiitir. Zenon, varliiin birliiini ve sürekliliiini ortaya koymak için bulduiu kanitlarla (ok kaniti, kaplumbaia kaniti, vb.) hareketin varliiina karii çikti. Parmenides'in soyut, analitik tarzini sürdürmüi, ama rakiplerinin tezlerinden yola çikarak reducito ad absurdum (saçmaya indirgeme) yö...

(M.Ö. 490'a doiru) Yunan filozofu. Agrigento'da doian Empedokles siyaset adami, kanun yapicisi, iair, hekim ve müneccim idi. Empedokles, Aristoteles'e göre retoriiin yaraticisidir. Pergamonlu Galenos onu Roma tibbinin öncüleri arasinda saymiitir. Söylendiiine göre Gorgias onun öirencisi idi. Bugün elimizde Peri Phiseos (Tabiat Üzerine) adli iiirinden 450 misra, Katharmoi'dan (Arinmalar) 120 misra bulunmaktadir. Herakleitos'tan, Parmenides'ten ve Pythagoras'dan yararlanmakla birlikte eklektik bir filozof olan Empedokles'in kendine özgü olan dört unsur teorisi modern kimya çaiina kadar süre gel...

(M.Ö. 341 - 270) Yunan filozofu. Samos'da doian Epiküros, Aristippos'un hazci ahlakini geliitirip bunu Demokritos'un atom öiretisiyle birleitirerek kendi öiretisini (Epikürosçuluk) kurdu. Midilli (M.Ö. 306-30) ve Lampsakos'da ders verdikten sonra Atina'ya yerleiti ve satin aldiii bahçede öirencileriyle birlikte yaiadi. Epikurosçularin bu bahçede bir araya geldiii söylenir. Bu yüzden bunlara "bahçe filozoflari" da denir. Bahçenin giriiinde iu sözlerin yazili olduiu bir tabela olduiu da söylenir; "Ey yabanci! Burada mutlu olacaksin. Burada haz en üstün iyiliktir." Doianin atomlarin birleimesind...

(M.Ö. 450 - 380) Yunanli filozof. Megara okulunun kurucusu olan Eukleides Sicilya'da Gela veya Megara'da doidu. Önce Parmenides'in, sonra da Sokrates'in öirencisi oldu. Sokrates'in mahkumiyetinden sonra (399) Atina'dan ayrilan öirencilerini Megara'daki evine aldi. Açtiia okula, Platon da devam etti. Megarali Eukleides, Eleacilik ile Sokrates'in fikirlerini baidaitirmaya bailadi. Elea okulu "Varlik tektir" diyordu. Eukleides'e göre bu hareketsiz ve ezeli birlik iyiliktir; deiiikenlik, kötülük Varlik'la ilgili olamaz. Varlik ve iyilik, ayni haklarina raimen, binbir deiiiik iekilde görünürler. V...

Alman mütebahhiri ve felsefe tarihçisi. 1668ide Leipzigide doidu; 1736ida öldü. Hamburg Akademisinde belagat ve felsefe profesörüydü. Ona felsefe tarihçileri, iBibliyograflarin Prensii unvanini vermiilerdir. Olaianüstü bilgilere sahip, araitirip incelemekte yorulmak bilmeyen bir gayrete sahip olan Fabricius, Latin, Yunan ve Aiaii Latin Kitapliii adini verdiii üç büyük külliyatiyle kendini ebedileitirmiitir. Felsefe tarihiyle doirudan doiruya uiraimamii, fakat bütün felsefe tarihçilerine ve filozoflara muhtaç olduklari türlü tarihsel bilgileri, felsefi belgeleri ve birçok eski filozoflarin ese...

Yunan filozofu. Gol bölgesindeki Arleside doimuitur. Latince adi, Favorinus Arelatensisitir. Yaklaiik olarak M.S. 80-90 yillari arasinda doimui ve 150ide ölmüitür. M.S. II. yüzyil bailangiçlarin da kendisini göstermiitir. Evvela Dion Chrysostomeiun ve ihtimal Epiktetiin öirencisi olarak çaliimaya bailamii, Aristoiyu savunmui, sonra stoacilara karii gelmii ve Epiktet aleyhine bir eser yazmiitir. iskenderiye Okulunun o dönemlerde anladiii biçimde bir Eflatunculuia bailanmiitir. Fakat, onun zekasi bu seçmeci sisteme de baili kalamamii. Karnead ve Aenesidemosiun sistemlerini tanidiktan sonra, bun...

Alman filozofu olan Feuerbach, cinayetler bilgini ve maddeci Feuerbach'in babasidir. 14 kasim 1775'te jena da doimui, 29 mayis 1883'te Frankfurt'da ölmüitür. Jena'da felsefe ve iena Üniversitelerinde hukuk öirenimini bitirdikten sonra ilk olarak bu üniversitede daha sonra da Kiel, Lanshut Üniversitelerinde 1805'e kadar hukuk profesörlüiü yapmiitir. Daha çok cinayet hukukuna dair yaptiii çaliimalari ile ün kazanmiitir. Cezanin amaci, korkutmada gören bir hukuk sistemine bailidir. Feuerbach da Fichte gibi, birey hukukunun, adli kanuna ilke hizmetini görmesini ister; hak, saf olarak olumsuz bir...

XII. yüzyilin büyük yazarlarindan olan Gerrard, Yunan ve islam felsefe anitlarini Latince'ye ilk çevirenlerdendir. Bazilari Gerard'in italya'da Crémone kasabasindan, bazilari da Endülüs iehirlerinden Crémoneli olduiunu iddia ederler. Fakat, Muratorie'nin yaninladiii eski bir kronikte Gerard'in italyan olduiu anlaiilmaktadir. 1114'te doimii ve kendi iehrinde 1187'de ölmüitür. Gerrard, ülkesinde eiitimini tamamladiktan sonra aydinlanmak için gezgin gibi dolaimii ve Avrupa'nin her yerinden kovulmui olan bilimin tek siiinaii ispanya'ya giderek orada halifelerin himayesini kazanmiitir. Toledo'ya...

(M.Ö. 483 - 376) Yunan filozofu ve sofisti. Leontinoi'da (Sicilya) doian Gorgias M.Ö. 424'de Syrakusai'lilere karii yardim istemek için elçilik göreviyle Atina'ya gitti. Belagatiyla Atinalilari hayran birakti. Orada hitabet dersleri verdi, Attikali hatipleri, hatta Thukydides'i bile büyük ölçüde etkiledi. Çok zengin oldu, gösteriili bir hayat sürmeye bailadi. Çeiitli eserler yazdi, bu arada her ieyin bir görüntüden ibaret olduiunu ileri süren Peri Phisoes e Per Tu Me Ontos (Tabiat ve Yokluk Üzerine) adli eserini yayinladi. Gorgias bilginin imkansizliiini ileri sürmüitür. Gorgias'in görüileri i...

Alman idealist düiüncesine son ve kesin biçimini kazandirmii olan Hegel, tamamen kendi içine kapali, yöntem bakimindan birliii olan, kendisinden öncekilerle kiyaslanamayacak derecede genii bir içerik ve düiünce zenginliiini taiiyan bir sistem kurar. Ona göre; tarih boyunca ortaya çikmii bütün felsefe akimlari, evrensel bir felsefenin parçalari ve aiamalaridir. Kendi sistemi de bu evrensel felsefenin bir parçasi, fakat bu felsefenin en son ve tamamlanmii aiamasidir. Önceki tüm düiünceler, kendi sisteminde içerilmii, düzenlenmii, aiilmii ve tamamlanmiitir. Hegeliin felsefesinin temelinde iidei...

M.Ö. 8. yüzyilda izmir'de veya Sakiz Adasi'nda yaiadiii sanilan Homeros, Yunan duygu ve düiüncesinin ilk ürünleri olan ilyada ve Odysseia adli destanlarin derleyicisidir. Troya Savaii'na iliikin söylenceleri toplayan ilyada'da, eski Yunanlilarin gelenek ve görenekleri, dini ve felsefi inançlari ve Çanakkale'nin tarihi coirafyasi hakkinda önemli bilgiler vardir. Konusu, kuruluiu ve anlatim yöntemleri bakimindan ilyada'dan farkli olan Odysseia'da ise Troya'nin yikiliiindan sonra, yurdu ithake'ye dönmek üzere yola çikan Akha önderlerinden Odysseus'un 10 yil süren yolculuiu sirasinda baiindan geç...

Batiida en çok taninan islam filozoflarindan biri olan ibn-i Rüid; felsefe, tip, matematik gibi alanlarda çaliimii ve uzun süre doktorluk yapmiitir. Aristotelesiten etkilenen ibn-i Rüid, onun sistemini de bazi noktalarda eleitirmiitir. ibn-i Rüid'e göre evrenin bailangici olan Tanri, tüm varliklari belli bir düzene göre yaratan sinirsiz bir irade ve zorunlu bir varliktir. Ona göre Tanri, dünyayi kendisinden türeyen "ilk akilila yönetir. Bu iilk akilidan da diier akillar türemiitir. Tanri, yukardan aiaiiya doiru bir hiyerarii içinde tasarlar evreni. Tüm akillarin iilk akilidan türemesi, bütün...

1724-1804 yillari arasinda yaiamii ünlü Alman filozofudur. Kritik der Reinen Vernunft (Saf Aklin Eleitirisi), Kritik der Pratischen Vernunft (Pratik Aklin Eleitirisi) ve Kritik der Urteilkraft (Yargi Gücünün Eleitirisi) temel eserleridir. Modern felsefenin geliiim seyrine uygun olarak epistemolojiyi ön plana çikartmii olan Kant, öncelikle Hume'dan etkilenmiitir. Kendi deyiiiyle Hume onu dogmatik uykusundan uyandiran, spekülatif felsefe alanindaki araitirmalarina yeni bir yön veren filozof olmuitur. Öte yandan, o Descartes'in akilciliiinin da birtakim olumlu yönler içerdiiini saptamii ve zihn...

(M.Ö. 215 - 129) Yunan filozofu. Kyrene'de doian Karneades, Yeni Akademicilerin en ünlüsüdür. Derin bir filozof ve eisiz bir hatip idi. Roma'ya elçi olarak gönderilince halk önünde felsefe meselelerini tartiima firsati buldu; bir gün adaleti övdüiü, ertesi gün yerdiii, ama her ikisinde de ayni heyecanla dinlendiii söylenir. Karneades olasicilik'in kurucusudur. Öiretisinin amaci, Stoacilarin duyumculuiunu, kesinlik nazariyesini, Tanrinin varliiini ve yüce iyilik fikrini çürütmekti. Karnaedes'e göre tasavvurlar sailam bir ölçüt olmadiii gibi, akil da sailam bir ölçüt sayilamaz. Akilli insanin ...

(M.S. II. yüzyil) Platoncu Yunan filozofu. iskenderiye'de dersler vermii bir gnostik ilahiyatçi olan Karpokrates, Platon'un Tanri, idea ve ruhlarla ilgili görüilerini benimsedi. Sonradan bu fikirleri Hiristiyanlik ile garip bir iekilde baidaitirdi. Ona göre dünya ilk safliklarini kaybeden ve ebedi madde ile birleimii melekler tarafindan yaratilmiitir. Dünyanin kendisi de, mülkiyet, evlilik, siyaset ve din gibi yapma engellerle insanlari bölmüi ve Tanri ilkesinden kopmuitur. Bu bakimdan dünya kötüdür, dolayisiyla yasalarda hiçe sayilmalidir. Karpokrates, bu kurtuluia, Tanribilim vaya gnostik i...

(M.Ö. 335 - 264) Yunan filozofu. Ticaretle uiraiirken Sokrates ve Ksenphon'un yapitlarini inceleyen Zenon, bir ii yolculuiu için Atina'ya gidince, Krates'in derslerini izledikten sonra felsefeye yöneldi. Herakleitos'un evrenbilimi ve Aristoteles mantiiinin bir bölümünü birleitirerek Stoacilik adi verilen felsefe okulunu kurdu. Geliitirdiii felsefeyi Poikile Stoasi'nda verdiii derslerle yaymasi, Stoaci adlandirmasina kaynaklik etti. Zenon etik aiirlikli felsefi sisteminde mantik, bilgi kurami ve fizikle ilgili sorunlari da ele aldi. Mutluluiun iradeyi evreni yöneten ilahi us ile uyumlu kilmaya...

Kierkegaardia göre felsefe Aristotelesiten bu yana hep özlerle, idealarla, her türden mantiksalkurgularla ilgilenmiitir. Bu yüzden bireyin gerçek yaiami gözden kaçmiitir. Kierkegaard, ilk eleitirilerini bu tutuma ve bu tutumun büyük temsilcisi Hegelie karii yapar; ona göre soyut düiüncelere dalmak ile ya da doia bilimlerinde yapildiii gibiölçüp biçmekle bireyin varoluiu anlaiilamaz. Varolui, "somut, öznel ve uyanikinsanin yaiamidir."Varoluiterimini modern anlamda kullanan ilk filozoftur Kierkegaard. Varolui derken ne anliyori ilkin soyut düiünmeye karii somut düiünüie yönelir o. Soyut düiünm...

(M.Ö. 450 - 404) Yunan filozofu. Otuzlarin en çok bilineni, Sokrates'in öirencisi ve adini diyaloglarindan birine veren Platon'un dayisidir. Peloponnesos savaii süresince, Atina'dan sürüldü, Lisandros Atina'yi alinca geri döndü (M.Ö. 404); vahieti ve çapulculuiuyla ünlüdür. Peiraieus'u Thrasybulos'un elinden almak isterken öldürüldü. insanlari hor görmesi onu tanrisizliia sürükledi. Hatip, filozof, iair ve tarihçi olan Kritias, Halikarnassos'lu Dionysisos, Sextus Empiricius ve Cicero tarafindan övülmüitür. Eserlerinden yalniz Sisyphos ve Peirithoos tarjedilerinin birkaç bölümü kaldi; bu eserl...

(M.Ö. 430 - 335) Yunan filozofu ve yazari. Gryllos'un oilu olan, Sokrates'in felsefesini benimseyen Ksenephon, Prodikos'dan ders almiitir. M.Ö. 401'de dostlarindan biriyle (Thebai'li Proksenos) Anadolu'ya geçti. Asker olmadiii halde Pers Kralliii'na yapilan sefere katilip savaiin yenilgiyle sonuçlanmasindan sonra parali askerlerin geriye dönüiünde önemli rol oynadi (Onbinlerin Dönüiü). Filozof, Anabasis (iç Ülkelerde Sefer) adli eserinde bu seferi anlatti. Atina'da sürgün cezasina çarptirilinca Isparta'nin hizmetine girip Koroneia'da Atina'ya karii savaiti (M.Ö. 396); daha sonra Isparta'nin S...

(M.S. 125- 192) Yunan filozofu ve belagatçisi. ilk olarak öirenimini tamamlamak için ionia okullarina gitti. Gezgin sofistlere duyduiu yakinlik yüzünden konferanslar vererek çeiitli ülkeleri gezdi. 161'e doiru yeniden Doiuya dönerek önce ionia'da sonra Antakya ile Samosata'da kaldi (163). Bir yil sonra Atina'ya gitti ve orada yirmi yil kaldi. Hayatinin son yillarinda yeniden gezici sofistliie bailadi, sonra Misir'da yüksek memur olmak için sofistliii birakti ve orada öldü. Lukianos imzasini taiiyan seksen iki eser ve bir de tailamalar derlemesi vardir. Bu eserlerin bir kisminin gerçekliii tar...

Albertus Magnus (1207-1280) Dominiken Tarikati'na girmii ve Aristoteles'i ve Fârâbî, ibn Sînâ, ibn Rüid ve ibn Tufeyl gibi Müslüman filozoflarin. Aristoteles felsefesine iliikin yorumlarini öirenmiitir; daha sonra bu yorumlara dayanarak Hiristiyan inançlariyla baidaiabilecek yeni yorumlar getirmiitir. Felsefe sorunlarini akilla çözmeye çaliiirken Kutsal Kitap'la çatiimamaya ve dolayisiyla inançla çeliimemeye büyük bir özen göstermii ve bu yaklaiimiyla öirencisi Thomas Aquinas'i büyük ölçüde etkilenmiitir. Albertus Magnus'un Platon'dan çok Aristoteles'in felsefesini seçmii olmasi tesadüfi dei...

(M.Ö. III. yüzyil) Yunan filozofu. Ürdün Gadara kentinde doian Menippos, Diogenes'in Kinik felsefesini izledi. Menippos yergisi adiyla bilinen yari gülünç, yari ciddi bir edebiyat türü geliitirmiitir. Yunanli ve Latin yazarlarin öykündüiü bu tür Latin yergi sanatinin geliimesinde etkili olmuitur. Menippos'un yazilari günümüze kadar ulaimamiitir, ama ona öykünen Latin yazarlardan, özellikle de Varr, Seneca ve Lukianos'tan yapitlarinin niteliiiyle ilgili bir fikir edinilebilir. Menippos'un eleitiri yaklaiimi felsefi düiüncelerin sergilenmesinde bir yenilikti. Olabildiiince genii bir okur kitles...

(M.S. II. yüzyil) Yunan filozofu. Platoncu idealizmden Hellen, Pers ve Yahudi düiünce sistemlerinin Yeni Platoncu sentezine geçiite önemli rol oynamii, özellikle sonul varlik ya da Tanri kavrami ve onun maddi dünya ile iliikileri üzerinde durmuitur. Platoncu düiüncenin kökenini Doiu düiüncesinde aradi; Hinduizm'deki ruh göçü, Yahudilikteki mutlak tek tanri ve tanrisal iilevlerin üçlü yapisi, gnostik ve hermetik kültürlerdeki içkin dualizm öiretileriyle bailanti kurdu. Eski Sami dinlerinin Yunan düiüncesini etkilediiini gözlemleyerek Platon'u "Musa'yi Atinalilaitiran" biri olarak andi. ilkel i...

(M.Ö. 180 - 109) Yunan filozofu. Rodos'da Lindos kentinde doian Panaitios, orta dönem Stoa felsefesinin kurucusudur. Atina'da Seleukeiali Diogenes'in ve Tarsuslu Antipatros'un öirencisi oldu. Platon ve Aristoteles'in felsefelerini inceledi. Uzun yillar Roma'da kaldi ve Scipio ile birlikte M.Ö. 140 yilinda Doiu gezisine çikti. Antipatros'dan sonra okulun baiina geçti ve yaiaminin son yirmi yilini Atina'da geçirdi. Stoa öiretisinin temel ilkelerine baili kalmakla birlikte, eski Stoaciliiin kati yanlarini yumuiatarak hümanist bir içerik kazandirdi. Öteki önde gelen Stoacilara göre daha az yazdii...

(M.Ö. 540 - 450) Elea okulunun kurucusu olan Yunan filozofu. Sokrates'den önceki düiünürlerden olan ve Pythagorasçi okuldan yetiien Parmenides'in "Doia Üzerine" adli manzum felsefi yapitindan günümüze ancak 160 dize ulaimiitir. Felsefesinin temeli ünlü "var olan vardir, var olmayan yoktur" cümlesine dayanan Parmenides'e göre var olan her iey ezelden beri varola gelmiiti. Fakat, hiç bir iey kendinden baika bir iey olamazdi. Parmenides, gördüiüne de inanmiyordu. Duyularimizin bizi yaniltip dünyayi yanlii, mantiiimiza uymayan bir iekilde algilattiiini düiünüyordu. Filozof olarak görevinin de "du...

[Yahudi Philon] (M.Ö. 15/10 - M.S. 45/50) Yahudi filozofu. Helenstik Yahudiliiin en önemli temsilcilerinden biri olan Philon, vahye dayali iman ile felsefi düiünce arasinda bir birleiim deneyen ilk düiünür olarak felsefe tarihinde önemli bir yeri vardir. Yahudi tarihçi iosephos (M.S. I. yüzyil) Philon'un soylu bir aileden geldiiini söyler. iskenderiye'deki diier Yahudiler gibi Philon'da bir Yunan gymnasion'unda öirenim görmüi olmalidir. Tümünü Yunanca kaleme aldiii yapitlarinda çok sayida Yunan yazarindan, özellikle manzum oyun ve destan iairlerinden söz eder; Yunan retorik okullarinin teknikl...

Yunan filozofudur. Sokrates'in öirencilerindendir. Sokrates ölüm cezasina çarpilinca (M.Ö. 399) Atina'dan ayrilan Platon (M.Ö. 429-347), Misir ve Güney italya'ya yolculuklar yaptiktan sonra Dionysos I'in kayinbiraderi Dion tarafindan Syrakusai'e çairildi. Bir süre sonra Atina'da kendi felsefe okulunu (Akademia) kurup Dionysos I'in ölümünden (M.Ö. 367) sonra yeniden Syrakusai'e giderek, Dionysos II'yi bir "düiünür-kral" olarak yetiitirmeye çaliiti. M.Ö. 361'de üçüncü kez Syrakusai'e gidip genç kralla antlaimazliia düitüiü için kisa bir süre cezaevine kapatildiktan sonra Atina'ya döndü. Ölürken...

(M.Ö. 135 - 51) Yunan filozofu. Döneminin ve bir olasilikla tüm Stoaci okulun en bilgili üyesi olarak kabul edilir. "Atlet" lakabiyla anilan Poseidonios Suriye'de Apameia kentinde doidu. Yunanli Stoaci filozof Panaitios'un öirencisi oldu ve bir çok yere gittikten sonra Rodos'a yerleiip ders vermeye bailadi. Onun ünü pek çok bilgini buraya çekmeye bailadi. Yazilari ve kiiisel iliikileriyle Stoaciliiin Roma dünyasinda yayginlaimasinda Panaitios'dan sonra en etkili kiii oldu. Hiç biri günümüze ulaimayan 20'yi aikin yapitinin yalnizca bailiklari ve konulari bilinmektedir. Orta dönemin öteki Stoac...

(M.Ö. 485 - 410) Yunanli filozof ve sofist. Abdera'da doian Protagoras yaiaminin büyük bir bölümünü Atina'da geçirdi. Düiünceleriyle döneminin ahlak ve siyaset anlayiiini önemli ölçüde etkiledi. Sofizmin sözcülüiünü yaptiii 40 yili aikin süre boyunca insanlara günlük yaiamlarinda "erdem"li olmayi öirettiiini söyledi. Ünlü, "insan her ieyin ölçüsüdür" (anthropos metron panton) önermesiyle algilarin (hatta bazilarina göre yargilarin da) göreliliiini dile getirdi. Protogoras bu yargi ile, herkes için geçerli bir bilginin olamayacaiini belirtmek ister. Hakikatin ve deier yargilarinin toplumlara, ...

(M.S. 100 - 165) Yunan filozofu. Misya'da Parion kentinde doian Pergrinos Proteus, olimpiyat oyunlari ateiinde kendini yakmasiyla taninan Kinik bir filozoftur. Babasini öldürdüiünden kuikulanilmasi üzerine Filistin'e kaçti. Hiristiyan cemaati içinde nüfuzlu bir konum kazaninca tutuklandi. Serbest birakildiktan sonra gittiii Misir'da Kinik filozof Agathobulos'tan ders aldi ve oradan Roma'ya geçti. imparator Antoninus Pius'a hakaret ettiii için kovulunca Yunanistan'a döndü. Önceleri iyi kariilandiysa da yönetici Herodes Atticus'u küçük düiürerek popülerliiini yitirdi. Bunun üzerine kendisini ya...

(M.Ö. 360 - 272) Yunan filozofu. Pyrrhonculuk akiminin kurucusu olan Pyrrhon genellikle iüpheciliiin babasi sayilir. Abderali Anaksarkhos'un öirencisi olan Pyrrhon Elis'de öiretmenlik yapti. Bir önermenin lehinde ve aleyhinde ayni geçerlilikte görüiler belirtilebileceii inanciyla hakikati aramanin boi bir çaba olduiunu öne sürdü. Büyük iskender'in Hindistan seferine katildi ve orada fakirlerin koiutlara kayitsiz kalmaktan kaynaklanan bir mutluluk duyduklarini gözlemledi. insanlarin duyu algilarinin güvenilirliii konusunda yargida bulunmasinin (yani epokhe'yi uygulamasini) ve görünen biçimiyle...

(M.Ö. 4 - M.S. 65) Romali filozof, devlet adami, hatip ve tragedya yazari. M.S. I. yüzyilin ortalarinda Roma'nin en önde gelen düiünce adami ve Neron'un saltanatinin ilk döneminde imparatorluk politikasina yol veren kiiilerden biriydi. ispanya'nin Cordoba kentinde doian Seneca varlikli bir ailenin oiluydu. Babasi Lucius Annaeus Seneca (Yaili) Roma'nin ünlü retorik öiretmenlerinden biriydi. Lucius çocukken Roma'ya gönderilerek orada hitabet eiitimi aldi ve Stoacilik ile çileci Yeni Pythagorasçiliii kaynaitiran Sextii okulunda felsefe okudu. M.S. 41 yilinda imparator Cladius Seneca'yi Korsika'y...

(M.Ö. 469 - 399) Yunan filozofu. Sokrates, Atina'da doimui olan ilk Yunan filozofudur. Tek bir kelime yazmamii olmasina raimen, Avrupa düiünce tarihine çok büyük etkisi olmui kiiilerden biridir. Heykelci Sophroniskos'un oilu olan, babasi gibi heykelcilik öirenip çok geçmeden kendini felsefeye adayan Sokrates, bir çok savaita baiariyla savaiti. Siyasette de hizla yükselip meclis baikanliii yaparken Argireuses adalarindaki savaii yasaya aykiri olarak yargilatmak isteyen bir önergeye karii çikti. Peloponnesos savailari döneminde ve Atina'nin M.Ö. 404 yilinda uiradiii bozgunu izleyen kargaia yill...

(M.Ö. 339 - 338) Yunan filozofu. Platon'un yeieni ve öirencisi olan Speusippos, Platon'un ölümünden sonra (M.Ö. 347) Akademia'nin baikani oldu. Speusippos'dan günümüze yalnizca Pythagorasçi Sayi Kurami Üzerine adli yapitindan uzun bir bölümle bir kaç metin ulaimiitir. Çaidailari ve ilk döneminde Akademia'ya baikanlik eden ardillari gibi idea'larin kariisinda somut ilkeler olarak gördüiü sayilarin ve sayisal guruplandirmalarin önemini vurguladi. Bu bailamda 10 sayisini "yetkinliiini" ya da taiidiii özel önemi açikladi. Çaidailarinin "Bir" ve "iki"yi (diad) sirasiyla iyi ve kötünün ilkeleri ola...

(M.Ö. 372 - 287) Yunan filozofu. Lesbos adasinda Eresos'da doian Theophrastos, Aristoteles'in en ünlü öirencisi ve gezimci (peripatetik) okula baili bir filozofdu. Atina'da önce Platon'un daha sonra Aristoteles'in yaninda öirenim gördü. Aristoteles M.Ö. 323'de Khalkis'e gitmek zorunda kalinca onun kurduiu Lykeion'un baiina geçti. Otuz bei yillik yönetimi sirasinda okulda iki binden fazla öirenci yetiiti. Theophrastos, metafizik, fizik, fizyoloji, zooloji, botanik, etik, siyaset ve kültür tarihi konularinda Aristoteles'in görüilerini tümüyle benimseyen birkaç gezimci filozoftan biriydi. Genel ...

ingiliz düiünür More, yeni bir toplum öneren Utopia adli yapitin sahibidir. Din ve hukuk öirenimi gördü. 1504ite ingiliz Parlamentosuina girdi. Kral VIII. Henryinin ilgisini çekti. 1514ite kendisine soyluluk sani verildikten sonra çeiitli dii temsilciliklere görevli olarak gitti. Bir süre sonra Kraliin özel daniimanliiina atandi. VIII. Henryinin eiini boiayip bir baikasiyla evlenme isteii, Katolik kurallara aykiri olduiundan Papalik karii çikti. 1534ite Kral, ingiliz Kilisesiini Papalikitan ayirarak kendisini onun baiina geçiren bir yasayi Parlamentoidan geçirtti. Yasaya göre, bu yeni nitelii...

Miladin I. yilinda yetiimii olan Eflatunculardandir. Misir'daki Myndes kasabasinda doimuitur. Matematik ve astrolojiyi felsefeye kariitirmii ve gelecek hakkinda bilgi edinmek isteyen imparator Tiberius, onun kahinliiinden yararlanmiitir.Thrasyllos, bu imparator üzerindeki nufuzunu, onu daima iyiliie yöneltmekte kullandi; fakat bu nüfuz uzun süre sürmemii ve kendisi imparator tarafindan idam ettirilmiitir. Thrasyllos, Plotinos'un pek saygi gösterdiii bir çok eserler yazmiisa da, bunlar kaybolmuitur. Ondan kalan tek iey, Eflatun'un diyaloilarini üçlüklü bölümlere ayirarak siniflamii olmasidir. ...

(M.S. II. yüzyil) Gnostisizmin Roma ve iskenderiye okullarini kuran Misirli din felsefecisi. Müritlerinin kurduiu Valentinusçu cemaatler II. ve III. yüzyillarda Hiristiyan ilahiyatinin kariisindaki en ciddi tehdidi oluiturmuitur. iskenderiye'de felsefe eiitimi gördükten sonra 136-140 yillarinda Roma'ya gitti ve 25 yil orada kendi öiretisini yayarak nüfuz kazandi. Roma piskoposu olmayi beklediii halde bu göreve getirilmemesi üzerine 140 yilinda Hiristiyan cemaatini terk etti. Yaklaiik 160'da Kibris'a ya da iskenderiye'ye gitmek üzere Roma'dan ayrildiktan sonra Paulusçu ilahiyat ile gnostisizmi...

insan zekâsinin deierlendirilmesi için hazirlanan ilk test, 1905 yilinda Fransiz ruhbilim uzmani Alfred Binet tarafindan yayimlandi. Gelgelelim, deneiin bu test sonucunda ortaya çikan "zekâ yaiini" onun zamandizinsel (kronolojik) yaiina bölerek "zekâ bölümü" ya da "IQ" olarak bilinen sayiya ulaimayi ilk akil eden kiii ise Amerikali ruhbilim profesörü Lewis Terman oldu. Belki hiçbir bilimsel sözcük insanlarin kendilerini ve baikalarini deierlendirmelerinde bu denli benimsenip etkili olamadi. Dünyanin hiçbir ülkesi de IQ deierini ABD kadar bairina basip, bunun ölçülmesine yarayan testleri toplu...

Çinli filozof (M.Ö. 551-479). Cizvit misyonerlerin, adini «Konfüçyüs» olarak Latinleitirdikleri Kung Fu Dzi, Çin kültürünü derinden etkilemii bir felsefe ve politika öiretisinin yaraticisidir. «iyi insanlar» yetiitirmeyi amaçlayan bir küçük okulun kurucusuydu, felsefe öiretiyordu. Ona göre erdem, soyaçekim yoluyla aktarilan bir nitelik deiil, kiiisel bir çabanin ürünüdür. Bunun için, dürüst olmali, çevresiyle ahenk içinde yaiamali ve baikalarina güven göstermelidir. Hareketlerine, davraniilarina ve duygularina hâkim olmak, atalarina saygi göstermek ve toplumun kurallarina uymak da gereklidir....

Ünlü Türk filozofu ve bilginidir (870-950). Türkistan'da Farab bölgesinde doian Farabi'nin asil adi Ebu Nasr Muhammet'tir. Doium yerinden dolayi Farabi adiyla anilir. ilköirenimini doiduiu yerde yapan Farabi yükseköirenim görmek için Baidat'a gitti. Zamaninin ünlü bilginlerinden, bu arada bazi Hiristiyan filozoflarindan mantik ve dilbilgisi dersleri aldi. Elbette bunlardan önce ve bunlarla birlikte Arapça'yi da çok iyi öirendi. Eski Yunan filozoflarini, bu arada Aristoteles'i inceledi. Zamaninda yaygin bir ünü olmayan Farabi, ölümünden sonra batida Ortaçai Hiristiyan filozoflarinin ilgisini ç...

(M.Ö. 640 - 550) Aristo bu fizikçilerin ilki olarak Milet'li Thales'ten söz eder. Eski bir ionia kolonisi olan Milet, Bati Anadolu kiyilarinin zengin bir ticaret kentidir. Bir söylentiye göre Thales M.Ö. 585 yilinda güneiin tutulacaiini önceden haber vermii. Eier söylenti doiru ise, Thales'in düiünüi biçimiyle ilgili bir kaynak bazi geometri konularini Thales'in bulmui olduiunu haber verir. Bu söylenti, bizi Thales'in Misirlilarin geometrisini bildiii ve belki de Misir'da bulunduiu düiüncesine götürüyor. Tüm bu bildirilenlere inanmak gerekirse; Thales'i, pek çok geziler yapmii ve bu gezileri ...

(M.Ö. 550 - 495) M.Ö. 500 yilindan biraz önce ölen Anaksimenes, Anaksimandros'un öirencisidir ve Milet Okulunun sonuncu filozofudur. Ondan sonra iranlilar tarafindan alinarak yakilip yikilan Milet (M.Ö. 494) ile birlikte Yunan felsefesinin bu en eski düiünüiü sona ermiitir. Anaksimenes'in kendisinden sonrakilere ulaian yapiti, fizikçilerin geleneiine uygun olarak: "Doia Üzerine" adini taiir. Aristo'nun aktardiii bilgilere göre, Anaksimenes'in düiünceleri daha çok Thales'e yakindir. Bu durum, Anaksimandros'a göre bir gerileme sayilabilir. Thales'te olduiu gibi, Anaksimenes de dünyanin düz bir ...

(M.Ö. 570 - 496) Bizi Orphik dininin Tanrilar ve ruh konusundaki görüilerinden çok, zamanindaki felsefe akimlari üzerinde yaptiii etkiler ilgilendirir. Bu etkileme gerçekten derin olmuitur. Bu etkiyi, en belirgin biçimde, özellikle Pisagor (Pythagoras)'da buluruz. Pisagor'un yaiami ve kiiiliii konusunda pek az iey biliyoruz. Bilgilerimiz yari efsane biçimindedir. Gerçi bugün elimizde Pisagor'un adini taiiyan bazi yapitlar bulunmaktadir. Fakat bunlar, Pisagor'un yapitlari olmayip, özellikle M.S. ayni görüiü izleyenlerce yazilmii yapitlardir. Pisagor ile ilgili kesin biriey bilemeyiiimiz, kiiil...

(M. Ö. 575-490) Pisagor, Anaksimandros ve Anaksimenes'in görüilerini Anadolu'dan Yunanistan'a ve güney italya'ya taiiyanlardan biridir. Pisagor'un yurdu olan Sisam adasindan ayrilarak Güney italya'ya yerleimesine, Anadolu'nun iranlilar tarafindan iigal edilmesi sebep olmuitur. Pisagor gibi yurdunu terkedenler arasinda, çaidaii olan filozoflardan Ksenofanes de vardir. Ksenofanes Bati Anadolu kiyilarinda doimui ve genç yaiinda yurdundan ayrilmak zorunda birakilmiitir. Bize kadar ulaian yazilarindan anlaiildiiina göre; o da Anaksimandros ve Anaksimenes gibi filozoflarin yapitlarini biliyordu. K...

(M. Ö. 540-475) Bati Anadolu'da kurulmui olan ancak bugün yikintilari oldukça içerlerde kalan Efes, Heraklit'in zamaninda, aiaii yukari M.Ö. 500 yillarinda zengin bir kiyi kentiydi. O zamanlardaki bu tür ticaret kentlerinin çoiu gibi Efes'te de siyasî bir huzursuzluk ortami vardi. O dönemin tüm Bati Anadolu'daki Yunan kolonileri, bati yönünde geniileyen iranlilarin sürekli tehdidi ve baskisi altindaydi. Kent içinde ise Aristokrat Parti ile Demokrat Parti arasinda bir türlü sonu gelmeyen tartiimalar yaianiyordu. Bir süre Efes Heraklit'in yakin dostlarindan bir aristokrat tarafindan yönetildi. ...

(M.Ö. 460 - 400) Heredot'tan sonra Yunanlilarin ikinci büyük tarihçisi Thukydides'tir. O, Atina ile Isparta arasindaki 30 yil süren ve M.Ö. 404 yilinda sona eren ünlü Pelopponnes savailari sirasinda yaiamii ve bu savailari tasvir etmiitir. Thukydides, tarihi her ieyden önce, siyasî açidan inceler ve tarih ile bunun için ilgilenir. "Pelopponnes Savailarinin Tarihi" adli yapitinda, özellikle bu savailarin nedenlerini ve sonuçlarini ele alir. O bu yapitini, vatandailarina siyasî bir eiitim kazandirmak, onlari siyasî açidan bilgilendirmek için yazmiitir. Görüleceii gibi Thukydides, Heredot'a göre...

(M. Ö. VIII. yüzyil) Hesiod'a göre insanlar altin döneminde basit ve tekdüze bir yaiam sürdüler, fakat buna raimen çok mutluydular. Bu mutluluk döneminde henüz çeliime ve savai yoktu. insanlarin baikalarina baskisi da söz konusu deiildi. Bu dönem, insanlar arasinda tam bir sessizliiin hüküm sürdüiü, doia nimetlerinden rahatlikla yararlanildiii altin bir dönemdir. Hesiod'a göre, bu bailangiç dönemi, tam anlamiyla bir barii ve huzur dönemidir. Demokrit ise bu ilk dönemin bir sikinti ve çaresizlik dönemi olduiuna inanir. Hesiod'a göre, insanin en tehlikeli buluiu ve icadi olan para, yani serveti...

(M.Ö. 430 - 348) Pisagorcularin en önemli baiarilarinin, evreni matematiksel düiüncelerle açiklama çabasi olduiunu biliyoruz. Ancak, hatirlanacaii gibi, Pisagorcular matematiii sonunda bir sayilar sezgiciliii (mistiii) haline getirdi. Onlara göre nesneler arasindaki tüm oranlan sayilarla göstermek olasiliii vardir ve de bu gereklidir. Pisagorcular sayilar evreninin gerçek evrenin örneii olabileceiine inanirlar. Bu gerçek örneii incelemekle, onun bir görüntüsü olan doiayi da kavramii oluruz. Bu anlayii, kuikusuz abartilidir. Ancak ilk düiünmelerde bu tür abartilara her zaman rastlanir. Gerçek...

(M.Ö. i - 268) Theophrast'tan sonra Peripatos okulunun yönetimine, kendisine "Fizikçi" unvani verilen Straton getirilmiitir. Doiada gayeci nedenlerin varliiindan kuiku duyan Straton, Aristo'nun gayeciliiinden ayrilarak daha çok Demokrit'in sebeplilik ilkesine yaklaimiitir....

(M.Ö. III y.y. - II. y.y.) Sonraki dönemde Peripatos okulunda özellikle "tarihsel bilimler'' önem verilmiitir. Bu dönemden din ve müzik tarihine ait bazi metinler günümüze kadar gelebilmiitir. Daha sonraki dönemde ise, M.Ö. I. yüzyilda, Peripatos'çular Aristo'nun eserlerinin toplanmasi, bunlarin açiklamalari ve yorumlari ile ilgilenmiilerdir. Özellikle dil çaliimalarini büyük bir dikkatle yapmiilardir. Aristo'nun bugün elimizde bulunan eserlerini, bu Peripatos'çularin titiz ve tutarli çaliimalarina borçluyuz. Bu yorumcularin en ünlüsü Aphrodisias'li Aleksandros'tur. Çeiitli yöndeki çaliimala...

(M.Ö. 331 - 232) Okul yönetimi Zenon'dan sonra Kleanthes'e geçmiitir. Bir rivayete göre, Kleanthes köleymii. Geceleri efendisinin iiini görüp, gündüzleri de Zenon'un derslerini izlermii. ilkçaida beden iiinin aiaiilandiiini biliyoruz. Bunun için, iimdi sözünü ettiiimiz dönemde bir düiünce deiiiimi olduiuna tanik oluyoruz. Nitekim Stoacilarin gözünde bu gibi ayirimlar artik bir anlam taiimaz. Onlar, insanlar arasinda yalnizca akillilar ve budalalar diye bir ayirim yapar. Chrysippos (M.Ö. 280 - 206) Kleanthes'ten sonra Stoa okulunun yönetimi Chrysippos'a geçmiitir. Töreler, Chrysippos'u Zenon'...

(M.Ö. 320 - 230) Bir baika septik de Pyrrhon'un öirencisi olan Timon'dur. Timon Atina'ya gelmii ve Eflâtun'un Akademisi'nde büyük bir sayginlik kazanmiitir. O kadar ki, Timon'un etkisiyle Akademi bir süre iüpheci bir yol izlemiitir. Bu ise garip bir görünümdür. Çünkü Eflâtun'un Akademisi, hiçbir zaman iüphecilik eiilimi göstermemiitir. Eflâtun'un kendisi de hiçbir iekilde iüpheci sayilamaz. Ayrica Eflâtun'u izleyenler iüpheci deiil, daha çok mistik bir yola sapmiilardir. Fakat Eski Akademinin "sayi mistisizmi"ne karii, Orta. Akademi iüpheci (septik) bir yol izlemiitir....

(M.Ö. 484-424) Antik felsefenin ilk dönemi, her ieyden önce, bir doia felsefesidir. Bu dönemin felsefesi, öncelikle, nesneler evrenini tanimak ister. Bunun için olacak, bu dönemde sorulan bailica sorular iunlardir: Bu evrenin yapisi nasildiri Bu nesneler evreninde ne tür olaylar ortaya çikari Bu olaylarin ortaya çikisini etkileyen ieyler nelerdiri Olaylari doiuran sebepler, güçler nelerdiri Bu dönemde felsefe, insana ve onun tarihine ait konularla geçici olarak ilgilenilmiitir. Nitekim Demokrit'ten kalan yazilardan yalnizca birinde insanlik tarihi konusu ele alinmiitir. Eski Yunan'da tarih i...

(Hz. isa'li yillar) Ainesidemos ile ilgili fazla bir bilgimiz yok. Yalniz onun iskenderiye'de yaiadiiini ve iüpheciliii bir "sistem" iekline getirdiiini öireniyoruz. Septik felsefenin esaslari bu düiünür tarafindan "tropos"lar denilen birtakim kisa yargilar ieklinde toplanmiitir. Ainesidemos iu görüiten yola çikiyor: Bilgimizin kaynaii ya "algilar"dir ya da "akil". Önce bilgi için "afatlar "m esas olduiunu kabul edelim: Her hayvanin kendine göre duyu organlari vardir. Söz geliii insanin gözü baliiin gözüne göre baika yapidadir. Ayni iekilde baliiin gözü böceiinkinden farklidir. insan dünyayi...

(M.S. 180 - 250 i) Sextus Empricus'un doium ve ölüm tarihleri konusunda farkli görüiler olmasina raimen M.S. II-III. yüzyillarinda yaiamii olduiu doirudur. Kendisi bir tip okuluna bailidir. Bilindiii kadariyla ilkçaida tip dikkat çekici bir geliime göstermiitir. Bu dönemde tip alaninda üzerinde tartiiilan nokta; hekimin, hastaliiin "sebebi"ni mi, yoksa "belirtileri"ni mi bilmesi gerektiii konusudur. Bazi tip okullari önce insan bedeninin yapisinin bilinmesi gerektiiini, daha sonra da hastaliklarin bedende nasil oluituiunun belirlenmesi gerektiiini öne sürüyordu. Hastaliia neden olan son sebeb...

(M. Ö. 106-43) Roma'nin siyasal tarihinde Konsül sifatiyla büyük bir rol oynayan Cicero, ayni zamanda, felsefe alaninda deierli bir yazardir. Yalniz Cicero'nun eserleri tam anlamiyla Romalidir, yani bu eserin orijinal bir yani yoktur. Bunlar herieyden önce, Yunan eserlerinin bir çeiit uyarlamali çevirisinden baika biriey deiildir. Buna raimen Cicero "lâtince felsefe terimleri"ni toplamakla büyük bir hizmette bulunmuitur. Gerçekte bu terimler Yunanca terimlerin bir çevirisidir. Fakat tam bir Roma karakteri taiirlar. Cicero'nun eserleri Bati dünyasi için, Ortaçaiin ortalarina kadar devam eden, ...

(Tahminen M. Ö. 25 - M.S. 50) Philon milât yillarinda yaiamii ve aslen yahudi olup önemli etkinliii olan bir düiünürdür. Bu filozofun, iskenderiye yahudilerine bazi kolayliklar sailamasi için Roma imparatoru Caligula'yi gönderilen heyette bulunduiunu biliyoruz. Philon; Yahudi dini ile Yunan felsefesini, özellikle de Eflâtun felsefesini uzlaitirmaya çaba göstermiitir. Bu çaliimasiyla o, dönemin tipik filozofu sayilmiitir. Kendisi Yunancayi eski ibraniceden daha iyi biliyordu. Bize kadar kalan eserlerinde Philon, Eflâtun'u Hz. Musa'nin bir öirencisi gibi görür. Bunun için de Tevrat'in görüileri...

(204 - 270) Plotin, kendisiyle ilgili çok az iey bildiiimiz, bir okulu ve pek çok öirencisi olan, hoca olarak da büyük etkiye sahip "Ammonios Sakkas"tan ders almiitir. Plotin, zamanin modasina uyarak, Doiuda bir geziye çikar. Önce iran'a, oradan da o dönemdeki mistik bilgilerin kaynaii sayilan Hindistan'a gitmeyi tasarlar. Bu amacina ulaimak için imparator Gordianus'un, iran'a karii yaptiii sefere katilir. Fakat sefer baiarili olmaz, Gordianus mailup olur ve öldürülür. Roma ordusunun geri kalanlari ile, Hindistan'a gideceiine Roma'ya gelir. Roma'ya yerleien Plotin, önce yazar olarak çaliiir, ...

(Tahminen 270 - 330) Kendisinden kalan birkaç parça dokümanda, onun felsefesinin tam anlamiyla hayalci birtakim görüilere dayandiiini görüyoruz. Bu dokümanlarda Jamblichos, görülen ieylerden çok görülmeyen ieylerden, meleklerden, ieytanlardan, daimonlardan... söz eder. Onun öirencileri Jamblichos'a "Kutsal" unvani vermii ve hocalarina mucizeler yüklemiitir. Sonraki geliiiminde Yeni Eflâtunculuk tümüyle efsaneye dönüimüitür. Yani bu felsefe bir süre sonra çeiitli uluslarin çeiitli zamanlarda inandiklari bir yiiin efsane ile dolu olan bir ilahiyat olmuitur. ilkçaiin son döneminde bir dinsel ka...

(410 - 485) Soyut düiünceye olan yetenek ve eiilimini matematik alanindaki baiarilariyla kanitlamii olan Proklos, bu katiksiz matematikçi, Tanrilar konusunda hayal ürünü olan düiüncelere de sahiptir. Genii bilgi sahibi bir bilgin olan Proklos, çeiitli uluslarin çok iyi bildiii efsanelerini bir sistem halinde toplamaya ve sistemini, nedenleri ile birlikte açiklayacak biçimde kurmaya çaliimiitir. Bu sistemin karakteristik olan noktasi, hep üçlü gruplar oluiturmaya ve bunlar arasinda iliikiler kurmaya çaliiilmasidir. Böylece Proklos, sonradan Hegel'de de Taslayacaiimiz, dinle k tik bir sema, (çi...

(10 - 67 i) Ayni ieyi dört incilden sonra yazilmii olan Paulus'un mektuplari için de söyleyebiliriz. Kendisine, hakli olarak, Hiristiyanliiin ikinci kurucusu diyebileceiimiz Paulus, mektuplarinda insanin günahtan arinmasi için, isa'nin yolunda yürümesi, yani ölüp sonra yeniden dirilen Allah'a inanmasi gerektiiine dikkat çeker. Ölüm günahin sonucudur; o halde ölümden kurtulmak, ancak günahtan kurtulmakla mümkündür. Paulus mektuplarinda bu nokta üzerinde özellikle durur. Bu mektuplardaki ikinci önemli düiünce, insanin "tek basina" günahkâr yapisini hiçbir zaman yenemeyeceii inancidir. Paulus'a ...

(Tahminen 155 - 220) Hiristiyan kilisesi, Gnosis'in tam kariiti olarak, dogmayi her zaman bilgiden üstün saymiitir. Ancak bu konuda da kilise çerçevesinde çeiitli eiilimler; felsefeye dost olan, felsefeye düiman olan akimlar vardir. Felsefeye karii olumlu bir tutum alanlara düiman olanlardan birisi de Tertullian'dir. Ona göre dogmalari, içeriii ne olursa olsun, yalnizca "iman" ile benimsemek gerektir. Biz dogmayi yorumlamak, ona göre bir anlam vermek hakkina sahip deiiliz. O kadar ki Tertullian daha da ileri giderek, dogmanin akila tümüyle "aykiri" olabileceiini de savunur. Söz geliii Hirist...

(250 - tahminen 211 -215 arasi) Tertullian kariiti bir görüiü, zamandaii olan iskenderiyeli Clemens temsil eder. iskenderiye'de bir Hiristiyan okulunun yöneticisi olan Clemens, çeiitli kitaplar yazmiitir. Bu eserlerden birisi "Halilar" gibi dikkat çekici bir isim taiir. Hali, çeiitli renk ve iekillerden oluian bir dokumadir. Clemens'in kitabi da çeiitli felsefî görüileri, tipki bir hali gibi, renkli bir sistem halinde göstermiitir. Clemens de inanci bilgiden üstün tutar, yalniz ona göre inanç ile bilgi arasinda bir kariitlik yoktur. Önce dogmayi yakin bir inançla benimser, sonra da felsefeye...

(354 - 430) Origenes'in kariiti ve ayni zamanda Kilise Babalarinin en büyüiü olan ve en önemli kiii olarak kabul edilen düiünür "Augustinus"tur. Denilebilir ki, ilkçai ile Ortaçaiin siniri üzerinde bulunan Augustinus ile Patristik dönem hem olgunluia ulaimii, hem de son bulmuitur. Augustinus, politeist (çok Tanrili) Romali bir subay ile Hiristiyan bir anadan doimuitur. Önce çeiitli etkilerde kalan Augustinus, çok sonra Hiristiyan olmuitur. Hiristiyan olduktan sonra, gerek teorik ve gerekse pratik yönden, tüm yaiamini Kiliseye ayirmii, Kuzey Afrika'da piskopos olarak ölmüitür. Augustinus'un y...

(810 - 877) irlandali olan Johannes Eriugena kral olan Kel Karl'in daveti üzerine Paris'e gelmiitir. "Saray Okulu"nda bir süre hocalik yapmiitir. Eriugena'dan "Dogmanin Paylaiilmasi Üzerine" isimli bir eser bugün elimizde bulunmaktadir. Açik mistik dinsel eiilimler içeren bu eser, Yeni Eflâtunculuiun güçlü bir biçimde etkisi altindadir; nitekim daha sonra bu nedenle kilise tarafindan reddedilmiitir. Eriugena'ya göre doianin, birbirinden ayri olan, dört alam vardir. Önce yaratilmamii olan, fakat kendisi yaratan doia, yani "Allah" vardir. Eriugena yaratmayi Yeni Eflâtunculuktaki gibi anlar. All...

(1059-1111) Farabi ve ibni Sina'nin kariisina, islâm felsefesinin üçüncü önemli kiiiliii olan Gazali bir eleitirmen olarak çikar. Gazali "iüphecilik" ile "iman"i birleitirme giriiiminde bulunan özel bir düiünür tipidir. Gazali, Eflâtuncu Farabi ile Aristocu ibni Sina'yi birer rasyonalist sayar. Ona göre bu iki filozof da dogmayi rasyonelleitirmek, yani açik-seçik sözleri aklin anlayabileceii bir iekle sokmak, akil ile aydinlatmak istemiitir. Böylelikle, Gazali'ye göre, gerek Farabi gerekse ibni Sina akli imanin üstüne koymui oldular. Oysa Gazali dini, bilimsel bilginin "kariiti" olan bir iey ...

(1135 -1204) Ortaçaiin ilk gerçek Aristocusu olan ibni Rüid'ün izini Moses Maimuni (Lâtince söyleniii: Miamonides, Doiudaki söyleniii ile: ibni Me'mun) isimli bir "Yahudi" filozofu sürdürmüitür ki, onun Ortaçaiin belli bir dönemi üzerinde etkisi büyük olmuitur. Maimuni için de "gerçek filozof" Aristo'dur ve hiç kimse Aristo kadar gerçeie yaklaiamamiitir. Ayni iekilde o da Hiristiyanliiin ve öteki dinlerin Aristoculuk ile yorumlanabileceiine inanir. Maimuni ibni Rüid ile birleierek, din ile felsefe arasinda önemli bir ayrilik olmadiiini, yalniz dinin daha çok animsaticilarla, felsefenin ise ka...

(1333 -1406) islâm-Yahudi felsefesinin yine Bati bölümünden olan bir baika düiünür ibni Haldun'dur. ibni Haldun'un kiiiliiinde, ilk kez gerçek bir "tarih filozofu" ile kariilaiiyoruz. ilkçaida tarih felsefesi, hemen hemen, yok gibidir. Antik dönemin filozoflari daha çok doia ile ilgilenmiiler, tarihe fazlaca ilgi duymamiilardir. Ortaçaiin bailarinda bu durum tümüyle deiiiti. Tarih felsefesinin Augustinus'un sisteminde ne kadar genii yer aldiiini hatirlayacaiiz. Ancak Augustinus'un tarih felsefesi, tümüyle dini temellerden çikarilmii olan bir tarih yapisalciliiidir. Oysa ibni Haldun'un, tarih...

(1033 -1109) iimdi de biraz geriye giderek Ortaçaiin ilk dönemlerine dönelim: ilkçaiin son dönemlerine paralel olarak Kavimler Göçü sonunda, Antik dönemden süre gelen bir çok kültür deierlerinin Avrupa kitasinda yok olduklarini söylemiitik. Bu nedenle Batida 500-1000 yillari arasinda kültür yönünden bir huzur dönemine rastliyoruz; oysa, gördüiümüz gibi, Doiu ayni dönemde canli bir düiünce yaiamini algilamiiti. Batida düiünce yaiami 1000 yillarinda canlanmaya bailamiitir. Bu canlanma Kilisedeki bir hareketle iliikilidir. X. yüzyilda kültür yönünden büyük bir çöküi yaiamii olan Katolik Kilisesi...

(Tahminen 1050 -1123) Kendisiyle ilgili pek az iey bildiiimiz Roscelinus''a göre: Tümel kavramlar yalnizca birer kelimeden ibarettir. Aralarinda az ya da çok iliiki olan objelere bu kelimeleri bizim yüklediiimizi savunur. Bu dönemde isimciliiin etkisi sinirli ve önemsizdir. isimcilik fazla yayilamamiitir. Çünkü Kilisenin direnmesi ve "düimanliii" hiz kariilaimiitir. Nitekim 1092 yilinda Soisson Sinod, Roscelinus'un isimciliiini (nominalizmi) açikça suçlamiitir....

(1079 -1142) Roscelinus'un öirencisi olan Abelard hocasinin isimciliiini (nominalizmini) daha ilimli ve yumuiak iekilde temsil etmiitir. Abelard Ortaçaiin en ünlü ve çok okunan yazarlarindandir. Özellikle Heloise ile olan talihsiz aiki, kendisini tümden imlendirmiitir. Abelard bize "skolastik metodu" en güzel biçimde anlatir ve açiklar: "Bilimsel bir konu nasil incelenmelidiri" diye soran Abelard, bu soruya iöyle yanit veriyor: Önce konu edilen sorun ile ilgili tüm otoritelerin, yani Kilise Babalarinin, Eflâtun'un ve Aristo'nun düiüncelerini bir araya toplamak gerektir. Daha sonra bu düiüncel...

(i -1154) "Chartes Okulu"na baili olanlar, daha çok bilgin denilmeyi hak etmii kiiilerdir. Bunlarin en önemlisi ise Gilbert de la Porree'dir. Batida "islâm" eserlerinin etkisine (özellikle matematik, doia bilimleri ve tibba ait eserler) ilk kez bu Chartes Okulunda rastlariz. Bu okul ibni Sina'yi biliyordu ve eserlerinden yararlaniyordu. islâm fiziii ve bunun dayandiii Aristo'nun doia felsefesi ve ayrica mantiii, Batiya bu okulun yardimiyla girmeyi baiarmiitir. Sözünü ettiiimiz bu dönemde; Roscelinus, Abelard, Chartes gibi çeiitli "Fransiz" isimleri dikkatimizi çekiyor. Fransa bu dönemde ilahi...

(1221 -1274) Bonaventura için felsefe, öncelikle ilahiyattir ve ilahiyat olmasi gerekir. Bonaventura deneyi reddetmez, ancak ona göre deneyin yeri baikadir. Nitekim gerçekten deneye dayanan bilgilerimiz vardir. Bu yönden Aristo'cu olan Bonaventura, deney ile ilgili olan doia bilgilerinde bile, doiayi Allah'in yaratmii olduiunu her zaman göz önünde bulundurmak gerektiiine dikkat çeker. Çünkü doianin her yerinde Allah'in izlerine rastlariz. O halde onun gözünde her iey "Allah'i bilmek" ile ilgilidir. Bundan baika doirudan doiruya Augustinus'dan alinmii bazi düiünceler de Bonaventura için karak...

(i -1308) Ortaçaiin bir döneminde düiünce yaiamina çok itina göstermii olan Dominiken ve Fransisken tarikatlarindan söz etmiitik. Thomas, Dominiken rahibidir. Fransisken tarikati Thomas'a kariidir. Bu tarikat, özellikle Skolastiiin son dönemini temsil etmiitir. iimdi Fransisken tarikatinin en önemli iki kiiiliiinden söz edeceiiz. Bunlardan biri iskoçyali Duns Scotus'tur. Duns Scotus Thomas'tan esasta ayrilir. Thomas için seyir (temaia) yaiaminin esas olduiunu biliyoruz. Oysa Duns Scotus tam tersine olarak, yaiamin anlamini "fiil ve davraniiiz, bulur. iite bu fiil ve davraniia verdiii önemle, ...

(i -1349) Skolastiiin son döneminin en büyük ve en tipik temsilcisi ingiliz Occam'li William'dir. Occam'li William tam anlami ile bir isimcilik (nominalist) temsilcisidir. Tüm Ortaçaida süren "tümeller tartiimasi"ni hatirlayalim. Acaba tümel kavramlar reel olan objeler midir, yoksa yalnizca eiyaya benzerlikleri yönünden takilan isimlerden mi ibarettirleri Skolastiiin ilk dönemi, Eflâtun'un anladiii anlamda, bir kavram realizmini temsil eder. Orta dönem ise, Aristo gibi, araci bir tutum takinir, yani "tümel vardir, yalniz bireyin içindedir" der. Oysa son dönemin en belirgin temsilcisi olan Occ...

(1225 -1274) Aquino'lu Thomas 'da tümü ile farkli bir felsefe ile kariilaiiriz. Thomas düiüncelerini iki büyük eserinde toplamiitir: "Summa Philosophica" da denilen birinci eser "Allah'tan Baikasina Tapanlara Karsi" (müiriklere karii) ismini taiir. Burada "Allah'tan Baikasina Tapanlar" deyimi ile Hiristiyan olmayanlar deiil de, Brabant'li Siger ve yandailari, yani Lâtin ibni Rüidçüler kastedilmiitir. ikinci eserin ismi "Summa Theologica"dir. ilahiyata ait olan tüm bilgiler bu eserin konusunu oluiturur. Skolastiiin ilk döneminde felsefe, aslinda rasyonalist bir ilahiyattir. Bu felsefe, insanin...

(185 - 254) Yunan dünyasinin Doiu bölümünde yetiimii olan Origenes iskenderiye'de Clemens'in okulunda görev almiitir. Hiristiyanliiin ilk dönemi için çok önemli ve karakteristik bir düiünürdür. Ammonios Sakkas'in öirencisi olan Origenes'in karakteristik yani, Hiristiyanlik ile Yeni Eflâtunculuk arasinda sallanmasidir. Nitekim bu "kararsizliii" kendisini Kilise ile anlaimazliia düiürmüi ve sonunda Hiristiyan cemaatinden kovulmasina neden olmuitur. Yeni Eflâtunculuk ile Hiristiyanlik arasinda bailica farklardan birini, "Allah anlayiii" oluiturur. Hiristiyanlik Allah anlayiiini Yahudilikten almi...

(M.S. 120 -180) Marcus Aurelius "Kendi Kendine Düiünceler" isimli eserinde Epiktet'ten sikça söz eder. Bu son iki Romali Stoacida Eski Stoa ruhunun bir daha canlandiiina tanik oluyoruz. Bunlar bireyin amacini, devlet içinde bir hizmette bulunmak olarak anlar. Marcus Aurelius'a göre her bireyin kendisini görev baiinda bulunan bir asker gibi, yani komutanin kendisine verdiii emri yerine getirmekte olan bir asker gibi anlamasi gerekir. Bir sipere belli bir görevle yerleitirilen bir asker, üzerine düieni, elinden geldiiince yapmalidir. Kendisine verilen görevin doiru olup olmadiiini tartiimaya a...

(1833-1921). i Alman filozof ve iktisatçisi, bir süre Berlin Üniversitesinde felsefe ve ekonomi politik dersleri vermiitir. Kisa süre sonra gözleri görmez oldu; ölümüne kadar, önce Berlin'de, daha sonra da Nowawes'te, yazar olarak yaiadi. Bir burjuva sosyalizminin, toplum düzeninin temelini "bireysel ruhun doial çabalari"nda gören bu en belirgin temsilcisi, toplumsal üründe iiçilerin artan payi teorisini öiretiyor ve geleceiin kurtuluiunu siniflararasi uzlaimaz kariitliklarin uzlaimasindan bekliyordu; kendisini insanliiin düzelticisi, iyileitiricisi gibi görüyordu. Çok çeiitli konularda konfer...

(1820-1895) i Marx'in en sevgili dostu ve ayrilmaz savaiim arkadaii, diyalektik materyalizmin ve bilimsel sosyalizmin ortak kurucusu ve Komünist Parti Manifestosuinun hazirlaniiinda Marx'in yardimcisi; Komünistler Birliiinin ve Uluslararasi iiçi Birliiinin ya da Birinci Enternasyonalin kurucularindan. Marx'in (1883'te) ölümünden sonra, uluslararasi iiçi hareketinin manevi önderi ve en büyük otoritesi oldu. Onun bailica deieri, diyalektik materyalizmi geliitirmesinde ve açiklamasindadir. Teorik yapitlari arasinda ilk yeri, felsefe konusundaki yergi yazilarina vermek gerekir. Bunlar proletarya ...

HOLBACH, Paul Henri Thiry, baron (1723-1789). i Fransiz materyalisti. 12 yaiinda Paris'e geldi, öirenimim, gerçek yurdu haline gelen Fransa'da, sonra da Leyde'de yapti. Holbach, Diderot ile birlikte, Ansiklopediinin. hazirlanmasinda etkin bir görev aldi. Ansiklopedi'ye, doia bilimlerine iliikin açiklamalar ve makaleler yazdi. Onun salonu, o zamanin Fransasi'nin en iyi kafalarinin toplanti yeriydi. Üçüncü gücün (Tiers Etatisoylular ve din mensuplari diiinda kalan halk) devrimci ideolojisi bu salonda biçimlendi, daha sonra 18. yüzyilin Fransiz materyalizmi diye adlandirilacak olan felsefenin il...

(1711-1776). i iskoçyali filozof, felsefede kuikucu ve bilinemezci (septik ve agnostik), aktif politikaci, toplumsal ekonomi sorunlari üzerine denemeler yazdi ve özgün bir tarihçi oldu. Hume'un felsefesi ingiliz burjuvazisine özgü düiüncenin yöneliminin, yani Locke'un deneysel felsefesi ile bailayip sonradan Berkeley'in öznelciliiine (subjectivisme) dönen, ve en sonunda bütün temel sorunlarda bilinemezcilikten yana, yani gerçek bilginin olanaksizliiini iddia eden teoriden yana düiünceleri benimseyen yönelimin en belirgin örneiini temsil eder. Hume, Berkeley gibi, maddenin varliiini yadsimakla...

(1632-1704). i ingiliz filozofu, deneyin, bütün bilginin tek temeli olduiu görüiünü savunan görgücülüiün (empirisme) temsilcisi. Anlayii Üzerine Deneme (1690) adli kitabinda, Locke, bilgi sorununun çözümü için deney ilkesine baivurur, doiuitan fikirlerin varliiini yadsir ve bütün tasarimlari iki kaynaktan, dii duyu ve iç duyudan çikartir. Locke, dii duyumlari, ieylerin bizim üzerimizdeki etkisi ile açikladiii ve zamani için cesurca olan madde (eier tanri istemii olsaydi) düiünebilirdi varsayimini ortaya attiii ölçüde, materyalist görüite yeralir. Ama ruh ve tanri fikirlerine izaten ona göre ...

(1818-1883). i 19. yüzyilin büyük dehalarindan, bilimsel komünizmin, uluslararasi modern devrimci proletaryanin sinif savaiimi teori ve pratiiinin kurucusu. Marx'in sistemi, diyalektik materyalizm ilkeleri üzerine oturur. Marx, kapitalizmin kendi iç yasalarini bulmakta ya da insanlik tarihinin belirli dönemlerini ve belirli olaylarini açiklamakta görüldüiü gibi, somut sorunlari ustaca tahliliyle, geçmiiteki tarihsel iliikileri araitirmak için, bugünün toplumsal evriminin gerçek devindirici güçlerini bilmek için, ve ayni iekilde gelecekteki geliime eiilimlerini belirlemek için, teorik bir yönt...