Adam Smith 1759 yilinda yayimlanan bu ilk yapitinda toplumsal yapida var olan doial düzeni analiz etmektedir. Ona göre insanin eylem ve davraniilarinda rol oynayan üç itici giç vardir:

1-Kendini düiünme ve sempati
2-Özgürlük isteii ve toplumsal kurallara uyma eiilimi
3-Çaliima aliikanliii ve deiiiim eiilimi

Smith'e göre bu üç duygu toplum içinde birbirini etkileyerek bir denge ve uyum oluiturmaktadir. Bu denge sayesinde birey, kendi istek ve çikarlari peiinde koiarken ayni zamanda baikalarinin da iyiliiine yol açan sonuçlar yaratmaktadir. Smith'in " iibölümü yoluyla bireyler kendi kazançlarini sailamaya çaliiirken, ayni zamanda toplumun da en yüksek düzeyde refaha eriimesinde rol oynarlar." görüiü, onun Glasgow Üniversitesi'ndeki derslerinde savunduiu ana düiünceler arasindadir.

Smith'in ahlak felsefesi üzerindeki görüilerinde derin etki yaratan kaynaklardan birinin de, Mondeville adli bir doia bilgininin, arilarin hayatini incelediii "Arilarin Öyküsü" adli yapitindaki analizler olduiu söylenir. Mondeville bu eserinde, arilardan yola çikarak, ihtiyaçlarin çokluiundan ve çeiitliliiinden, çokluk içinde birlik ve uyumun nasil bir iibölümü gerçekleitirdiiini açiklamakla birlikte ayni doia yasasinin insan toplumlarinda da geçerli olduiunu söylemiitir. Yani bir ahlak felsefecisi olarak bailadiii inceleme ve analizlere, ekonomik olaylarin ve organizasyonun anlaiilmasina da yardim eden yeni düiüncelerle devam etmiitir.

ingiltere'de Hobbes ve Locke'un büyük eserlerinde sonrada, insan hakkinda araitirmalar yapan düiünürler olmuitu. Bu araitirmalarda iki ilke daha çok ön plana çikmaya bailadi. Bu ilkeler:

1- insanoilunun daima kendine bir haz sailamak ya da kendini bir açidan sakinmak için hareket ettiiini söyleyen faydaci ilke,

2- Düiüncelerin çairiiimi ilkesi: Bu ilke insan zihninin iileyiiini, bir düiünceyi baika bir düiünceye bailayan güçlerin etkisiyle açiklamaktadir.

Bu ilkeler David Hume'un "insan Üzerine inceleme" (1738) adli eserinde geliitirilmiitir. Dine dayanmakta devam etmek isteyen ahlakçilara göre ahlaksal yükümlülük, bizlere iyiyi iileyip, kötüden kaçmamizi emreden Tanri iradesinin ortaya çikiiindan baika bir iey deiildir. Ama 18.yy'in ileri düiünceli insanlari dini bir yana birakmak kararindaydilar.

Smith, "Ahlaksal Duygular Kurami"nda bencil ve çikar gözetmez dürtülerin bizde bir arada var oluiu sorununu, iu savi öne sürerek çözmeyi denemektedir. Eylemlerimizi güden iey, sadece kiiisel çikarlarimiz deiil, ayni zamanda baikalarinin bu eylemlerimiz hakkindaki yargilaridir çünkü kariimizdakilere duyduiumuz "sempati", bizi onlarin yargisini kabul etmeye sürükler.

Bu kitabinda Smith'in mekanikçi ve doialci bir toplum görüiüne, hiç tartiimasiz, katilmaya niyeti olmadiiini görüyoruz. Bu tereddüdü yapitin baika bölümlerinde de gözükmektedir. Smith bir yandan temel olarak toplumun içinde bireyler arasinda bir hizmet alii-veriii olduiunu kabul ediyor; ama ayni zamanda da, toplumsal düzenin zengin ve güçlü olanlara hayranlik duyma ve dolayisiyla onlara boyun eime eiilimine dayandiiini ileri sürüyor.

Smith, bireysel çikarlarin mekanik etkisi tarafindan gerçekleitirilen ekonomik düzenle toplumsal adalet arasindaki kariitliiin bilincindedir. Smith toplumsal adalet diye bir problemin varliiini inkar eden ya da bu problemlerin ekonomik ilerleme sorunuyla birlikte kendiliiinden çözüldüiünü ileri süren Fizyokratlarin tavrindan çok uzaklardadir. Ama gene liberal bir açiyi savunmaktadir.

Smith bir yandan zenginliiin ardindan koima özgürlüiünün her türlü ilerlemenin vazgeçilmez koiulu olduiunu ileri sürmekte, öte yandan da, ekonomik özgürlüiün doiurduiu adaletsizliklerin belki de ilk bakiita sanildiii kadar büyük ve dayanilmaz olmadiiini açiklamaktadir. Ona göre özgürlük ilerlemenin koiuludur. Bunun yaninda özgürlük eiitsizliiin de kaynaiidir. Ama Smith toplumsal eiitsizliie raimen bireylerin aiaii yukari ayni hazlari duyduiunu ileri sürmüitür.

Smith Epikirosçu olmaktan çok stoacidir. Dolayisiyla da tinsel (manevi) hazlarin maddi hazlardan daha önemli olduiunu kabul etmektedir. Smith bu konuda iöyle diyor: ".....bir çit boyunca güneite isinan dilenci, aslinda dünyanin bütün hükümdarlarinin arayipta bulamadiii o barii ve tarafsizliia adeta kendiliiinden sahiptir."

Bu durumda Smith'in neden ekonomik ilerlemeye bu derece önem verdiii sorusu ortaya çikiyor. Mutlu olmamiz için günei iiiii yetiyorsa eier, bilimlere, sanayi ve eiitsizliie ne ihtiyaç kalir kii Smith insalara, etkinliklerinin maksadi olarak, ayni zamanda hem zenginliiin elde edilmesini, hem de bilgeliiin elde edilmesini öneriyor. Ne birini ne de ötekini kurban edemiyor. Fakat bize bu iki hedefin nasil uzlaitirilmasi gerektiiini gösteremiyor. Böyle bir uzlaima olmayinca Smith'in toplum felsefesi doiruluktan yoksun kaliyor ve daha çok toplumsal adaletsizliie bir boyun eiiiin damgasini taiir hale geliyor.

Smith zenginliiin bilgeliie yei tutulmasina karii üzüntü duyuyor ama ayni zamanda da dünyadan el etek çekmeyi önerdiii için geleneksel Hiristiyanliia saldiriyor. Bu durumda da Smith "Hiristiyanliiin önerdiii bu kaçamak yola sapmamak istiyorsak, dünyayi olduiumuz gibi kabul etmemiz gerekir." diyor.

Fizyokratlar, 18.yy burjuvazisinin toplumsal görüilerini birazda safça bir rahatlik içinde açiklayan pratik adamlardi ve para tutkusu üzerine kurulu dedikleri bir doial düzeni yüceltmekte en ufak bir zorluk çekmiyorlardi. Oysa Smith, bambaika bir insandir. Filozof olarak, ilkeleri açisindan zenginliii herieyden üstün tutmaya katiyen çok istekli görünmüyordu.

---

Etiketler : [ koima ] [ ahlak ] [ hobbes ] [ KOiMA ] [ inka ] [ günei iiiii ] [ defi ] [ kurban ] [ Kurban ] [ empati ] [ özgürlük ] [ adam smith ] [ liberal ] [ geliitirilmiiti ] [ hume ] [ dürtüler ] [ çam ] [ iNKA ] [ N YARGI ] [ m ze ] [ ahlak felsefesi ] [ etek ] [ aya çikii ] [ AHLAK FELSEFESi ] [ AHLAK FELSEFES ] [ Çam ] [ n yargi ] [ n yarg ] [ organizasyon ] [ öykü ] [ doial düzen ] [ david ] [ Ahlak ] [ mekanik ] [ kurami ] [ çairiiim ] [ toplumsal kurallar ] [ insan zihni ] [ adalet ] [ ÖYKÜ ] [ burjuvazi ] [ LOCKE ] [ yapit ] [ iark ] [ M ZE ] [ tutulma ] [ bilge ] [ K ST ] [ ilkeler ] [ SiNAN ] [ edm ] [ ayran ] [ Inka ] [ c va ] [ k st ] [ doiruluk ] [ etkinlik ] [ dürtü ] [ tik ai ] [ locke ] [ burjuva ] [ PROBLEMLER ] [ dersler ] [ arilarin hayati ] [ h z ] [ sırık ] [ sinan ] [ airiiim ] [ akci ] [ İran ] [ İRAN ] [ INKA ]