Bilginin ve insan eyleminin kaynaiini ve ilkelerini inceleyen düiünceler bütünü. Yunanca «philosophia» («philos», dost, «sophia», bilgelik) sözcüiünden Arapça'ya, oradan da Türkçe'ye «felsefe» olarak geçmiitir.

Felsefeciler (filozoflar), genellikle saygin, aiirbaili, kolay kolay heyecanlanmayan, hiç bir ieye kizmayan kimseler olarak düiünülür. Oysa Eflatun, filozofun bailica özelliiinin hayret etmek olduiunu söylerdi. Böyle olunca, ister bilgin, ister cahil, ister çocuk, ister büyük olsun, herkes filozof demektir, çünkü herkes, hayat üzerine, ölüm üzerine, düiünmek etkinliii, ya da duyduiu sevgi veya baika herhangi bir etkinlik konusunda kendi kendine sorular sorar. Ama, sözcüiün dar anlamiyla filozof, düiünce yoluyla dünyayi yorumlamaia, yani dünyaya bir anlam vermeie çaliian kimsedir.

Yunanistan Doiumlu

Bati felsefesi, Yunanistan'da, tarihin hem zengin, hem kariiik bir döneminde doidu. Felsefenin gerçek kurucusu, Eflatun'dur (428348). Ustasi Sokrates gibi o da, insanlarin gerektiii gibi yaiamadiklarina inanmiiti: ama haksizliiin, bilgisizliiin, ahlâksizliiin çaresi nerede bulunacaktii

Eflatun'a göre herkes, yapilmasi gerekeni bildiiini saniyordu: «Bizler, tipki bir maiaranin ta dibinde zincire vurulmui tutsaklar gibiyiz; içimizden biri kendini kurtarip da baiini aydinliia çevirmeyi baiarabilirse, o zaman, doiru bildiii her ieyin yanlii olduiunu anlayacak, böylelikle, bilgiye ulaimak için, aklin kendi üzerinde çaba harcamasinin gerekli olduiunu görecektir». Aristoteles ise, Eflatun'un bu düiüncelerini fazlasiyla idealist buldu ve daha çok, bir sistem halinde örgütlemeie çaliitiii özel bilgiler (doial bilimler, fizik, politika) üzerinde durdu.

M.Ö. III. yy.dan itibaren, Yunan sitelerinin gerilemesiyle, felsefe okullarinin sayisi da çoialdi ve her biri öncelikle iu soruya kariilik aramaia çabalar oldu: insan mutluluia nasil eriiebiliri Stoacilar düimanliia son vermek için, ruh sailamliiina güvendiler, Epikürcüler dostluk ve düiünce zevklerine öncelik tanidilar, septikler (kuikucular) ise her ieyden kuikulanma duygusuna siiindilar.

Din Bilginleri

Kilise, yüzyillar boyu düiünce tarihini egemenliiine aldi. Özellikle, Thomas d'Aquin (1225-1274) gibi Ortaçai filozoflarinin hemen hepsi tanri ve insan sorunuyla uiraian din adamlari ve din bilginleriydi.

Sonra, hümanist (insanci) uiraiilarin merkezi, insan oldu. Fransa'da Montaigne, italya'da Giordano Bruno (1548-1600), ingiltere'de Francis Bacon (1561-1626), düiüncenin geliiimine katkida bulundular.

Klasik Dönem

Kopernik ile Galilei'nin dünyanin dönüiü üzerine kuramlari, geleneksel düiünceleri altüst etmiitir. Ondan sonra bilimsel ilerleme, felsefi düiünceyle birlikte gidecektir. XVII. yy.in bütün büyük filozoflari, ayni zamanda bilgindiler. Onlari ilgilendiren, bilim üzerine düiünmek, bilimin nasil mümkün olacaiini göstermekti. Bu anlayii, özellikle Descartes'da, Spinoza'da (1632-1677) ve Leibniz'de (1646-1716) belirgindir.

XVIII. yy.da bir yandan doial bilimler geliiirken (doia bilgini Lamarck'in çaliimalari), bir yandan da Montesquieu (1689-1755) ve J.J. Rousseau gibi filozoflar da toplumsal ve siyasal fenomenlere (insan bilimlerinin doiuiu) yönelmiilerdi. ingiltere'de David Hume (1711-1776), deneyin bilginin kökeni olduiunu öne sürerken (ampirist [görgücü] kuram), XVIII. yy. sonunda Emmanuel Kant (1724-1804) eleitirisel idealizm kuramiyla «aydinlik çai felsefesinin» doruiunu belirtiyordu.

Tarihin Anlami

Fransiz Devrimi, felsefenin evriminde bir dönüm noktasi olmuitur: artik, tarih üzerine düiünceler, özellikle Alman filozoflarinda ön plana geçecektir. Friedrich Hegel (1770-1831), tarihin ne saçma, ne de rastlantilara baili olduiu düiüncesindedir: ona göre tarihin bir anlami var dir, bu da insan bilincinin ve insan aklinin geliimesidir. Hegel'in eseri, Kari Marx'i çok etkilemiitir; Marx için tarihin, iktisat yasalarina baili yasalari vardir. iair ve filozof Friedrich Nietzsche (1844-1900) için ise, dünyanin deiiiimi, bireyin deiiiiminden geçer.

Çaidai Düiünce

XX. yy. bailangici felsefesine gelince, burada da iki büyük akim ayirt edilebilir: özellikle bilimde görülen büyük deiiiimleri (Einstein kuramlari) inceleyen birincisinin ilerigelen temsilcileri Edmund Husserl (1859-1938) ve Gaston Bachelard'dir (1884-1962); daha çok insanla ve insan yaiaminin anlamiyla ilgilenen ikinci akimin öncüsü ise Henri Bergson'dur (1859-1941).

iki dünya savaiiyla sarsilan XX. yy., psikanaliz .(Freud'un çaliimalari) araitirmalarina paralel olarak, insan üzerinde yeni bir düiünce biçiminin doiuiuna sahne olmuitur. Danimarkali Kierkegaard'in (1863-1855) öncülüiünü yaptiii varoluiçuluk (egzistansiyalizm), Martin Heidegger (doi. 1889) ile Almanya'da ve Jean-Paul Sartre (doi. 1905) ile Fransa'da geliimiitir ve «her insan, kendini kendi seçer, öz seçimleriyle, öz davraniilariyla kendini yaratir» kuramiyla belirlenmiitir.

Bugün filozoflar artik, sistemler kurmaia çaliimiyorlar; Sartre bile siyasal eyleme yönelmiitir. Bugün düiüncelerin geliiiminde en çok etkisi olan kiiiler, birer insan bilimleri disiplini olan psikanaliz (Lacan) ve etnoloji (Levi-Strauss) üzerinde çaliian insan bilimleri uzmanlaridir.



Raffaello'nun, Eflatun ile Aristo'nun çevresinde toplanmii Eskiçai düiünürlerini tasvir eden «Atina Okulu» adli freskinden bir bölüm. Yunan filozoflari, büyücülük uygulamalari karsisinda mantiii ve akilli düiünmeyi zafere ulaitirmaia çaliitilar. Vatikan, Roma.



(Solda) Alman filozofu ve matematikçisi Leibniz (1646-1716). Parlak zekâsi ve üstün bilgisiyle Leibniz, hukuk, siyaset, din, tarih, dilbilimi, jeoloji ve mekanik alanlarinda da önemli çaliimalar yapti. «Dünyamizin olmasi mümkün dünyalarin en iyisi olduiu»nu savundu.

(Saida) Alman filozofu Emmanuel Kant (1724-1804). Hayatini inceleme, ders verme ve düiünmeie adadi. Günlük programini bir kere, o da Fransiz Devrimi'nin bailadiiini öirendiii gün aksatti. Kant'a göre akil, deneme sinirlarini aiinca hezeyana düier; bilgimizin temeli insanin zihnidir; akil, bilimsel ve deneye dayali olarak kullanilmalidir; insan yaiamina yön veren ahlâk yasasi, özgürlüiü, ruhun ölümsüzlüiünü ve Tanri'nin varliiini gerektirir. Portre, Hans Kurth'un eseri.

Doiu Felsefesi

Hindistan düiünürlerine göre, felsefe ile din birbirine siki sikiya bailidir. Brahmanizm geleneii evrenin ruhu olan birliii öirenmeie çaliiir. Bu ruh, her insanin ta derinliiindedir. ölümün bile söndüremediii hayat ilkesidir. Buna kariilik 'Buda için her iey görünüiten ibarettir; saiduyu, her ieyin gerçek diiiliii üzerine düiünmek ve kendinden vazgeçip özünü dünyadan da kurtarmak demektir.

Geleneksel Bölümler

Felsefe birkaç bölümü içerir: mantik, akil yürütme, düiünme bilimidir; epistemoloji, bilimler üzerinde düiünmektir; etik {veya ahlak), ahlâk bilimi, iyilik ve kötülük kuramidir; estetik, güzellik bilimidir. Metafizik ile teoloji (dinbilim) ise, doirunun ilkelerini arar ve dine iliikin sorunlari inceler.

Diogenes

ilkçai filozoflarinin çoiunluiu, çok ince mantikçiklardi. Ama bazilari da sadece aydinlari küçümsüyor ve toplumsal kuramlardan uzak, sade ve doial bir yaiantiyi ariyorlardi. Böylece her mevsim yalinayak gezen Diogenes'in tek bir pelerini vardi ve genellikle bir fiçida yaiiyordu. Büyük iskender ona bir arzusu olup olmadiiini sorunca da: «Evet, gölge etme, baika ihsan istemem» kariiliiini vermiiti.

---

Etiketler : [ deneme ] [ üreme ] [ saiduyu ] [ mantik ] [ mani ] [ felsefe ] [ portre ] [ klasik dönem ] [ matematik ] [ ahlak ] [ jeoloji ] [ ortaçai ] [ dilbilim ] [ nietzsche ] [ varoluiçuluk ] [ marka ] [ brahmanizm ] [ iKTiSAT ] [ psikanaliz ] [ einstein ] [ kopernik ] [ türkçe ] [ septikler ] [ descartes ] [ idealizm ] [ Bruno ] [ hukuk ] [ aristo ] [ almanya ] [ ilkeler ] [ incir ] [ stoacilar ] [ felsefenin tarihçesi ] [ mevsim ] [ runo ] [ kant ] [ MANTIK ] [ Leibniz ] [ ulaitirma ] [ fransiz devrimi ] [ aristot ] [ aristoteles ] [ arap ] [ kuram ] [ nlanma ] [ bergson ] [ sorular ] [ evren ] [ epistemoloji ] [ rousseau ] [ montaigne ] [ doium ] [ montesquie ] [ gölge ] [ fresk ] [ sistemler ] [ ibni ] [ bni ] [ Einstein ] [ mart ] [ galile ] [ sokrates ] [ iLKÇAi ] [ paralel ] [ atina okulu ] [ Hun ] [ temsilci ] [ aramaia ] [ galilei ] [ PARALEL ] [ mizin ] [ filozoflarinin ] [ canlan ] [ gali ] [ rastlantilar ] [ tarihç ] [ hume ] [ felsefeciler ] [ rig ] [ rich ] [ filozofu ] [ matematikçisi ] [ gidecekti ] [ marx ] [ büyük iskender ] [ güzellik ] [ ates ] [ asik ] [ Rousseau ] [ DOiUM ] [ arapça ] [ sedir ] [ Sedir ] [ k pr ] [ m ze ] [ esc ] [ Freud ] [ kurucu ] [ aramai ] [ toplanmi ] [ DÖNÜM NOKTASI ] [ büyücü ] [ toplanm ] [ hun ] [ freud ] [ EVREN ] [ filozof ] [ FELSEFE ] [ manizm ] [ septik ] [ dünya savaii ] [ iNCiR ] [ sila ] [ eflatun ] [ filozoflar ] [ yaianti ] [ iskender ] [ skender ] [ siyaset ] [ Aristo ] [ atina ] [ galil ] [ bruno ] [ BRUNO ] [ GALiLE ] [ örgütleme ] [ asala ] [ martin ] [ henri bergson ] [ kuramlar ] [ italya ] [ MATEMATiK ] [ iktisat ] [ devrim ] [ igne ] [ dünyanin dönüiü ] [ disiplin ] [ hindistan ] [ dostluk ] [ CHE ] [ HUKUK ] [ david ] [ 1900 ] [ fenomen ] [ yasalar ] [ diogenes ] [ francis bacon ] [ Montaigne ] [ epikürcü ] [ Ahlak ] [ leibniz ] [ Descartes ] [ matema ] [ KOPERNiK ] [ kurtarma ] [ tasvir ] [ ilkçai ] [ mekanik ] [ giordano bruno ] [ geliiim ] [ FRANCiS BACON ] [ kurami ] [ enes ] [ tarihçe ] [ eleitiri ] [ spinoza ] [ edm ] [ rend ] [ çin tarihi ] [ in tarihi ] [ Dünya savaii ] [ mekan ] [ rousse ] [ ÜREME ] [ Kopernik ] [ kanal ] [ danimarka ] [ Matematik ] [ e okul ] [ teler ] [ bac ] [ sinirlar ] [ MARKA ] [ monte ] [ 183 ] [ seçim ] [ akil yürütme ] [ M ZE ] [ otel ] [ bilge ] [ raffaello ] [ Politika ] [ k kurami ] [ k kuram ] [ ortaça ] [ zeka ] [ salary ] [ LKÇA ] [ iDiL ] [ iZM ] [ dünya sava ] [ Dünya sava ] [ I dünya sava ] [ varoluiculuk ] [ eylem ] [ huku ] [ DOSTLUK ] [ okullari ] [ okullar ] [ hümanist ] [ bach ] [ politika ] [ talya ] [ sokrat ] [ kars ] [ bacon ] [ thomas ] [ devrimi ] [ yorumlama ] [ berg ] [ hegel ] [ etkinlik ] [ BERG ] [ pele ] [ temsilcileri ] [ Evren ] [ sartre ] [ tai ] [ tarihce ] [ 724 ] [ yalin ] [ maiara ] [ hindi ] [ MATEMAT ] [ lacan ] [ HUN ] [ heyecan ] [ KANT ] [ rapca ] [ arapca ] [ metafizik ] [ Emo ] [ yunanistan ] [ ZEKA ] [ mate ] [ buda ] [ haksi ] [ Giordano Bruno ] [ haks ] [ spin ] [ KLAS ] [ EINSTEIN ] [ marti ] [ sisi ] [ bilgin ] [ harcama ] [ ibn ] [ GALi ] [ aliimi ] [ meie ] [ ilkça ] [ ipk ] [ KLASi ] [ KLASiK ] [ che ] [ ncir ] [ port ] [ temsilciler ] [ i_ devri ] [ ARiSTO ] [ iraian ] [ ARiSTOTELES ] [ AiILAR ] [ deg ] [ IKTISAT ] [ GALI ] [ GALILE ] [ Friedrich Nietzsche ] [ IDIL ] [ EFLATUN ] [ ortaca ] [ Sokrat ] [ Descart ] [ I dünya savaii ] [ I DÜNYA SAVAiI ] [ aristotel ] [ kötülük ] [ bilgisiz ]