Psikologlarin bozucu etki kurallariyla ilgilenmeleri bunlarin sinirli uygulama deierlerinden dolayi deiil, unutmadaki önemli rollerinden dolayidir. Bu kurallar kismen de olsa, niçin unuttuiumuzu açiklamaktadir. Çünkü bize unutmamizin, öirendiklerimizin hatirlamak istediklerimiz üzerindeki bozucu etkisine baili olduiunu gösterir. Fakat, acaba bu kurallar unutmanin ne kadarini açiklayabiliri

Kuramsal açidan, unutmanin iki nedeni olabilir. Bunlardan biri bozucu etki, diieri ise bellekteki çözülmedir. Her iki görüi de kuram olarak sunulmuitur, ikincisi bazen "sizan-kova hipotezi" (leaky-bucket hypothesis) adiyla anilir (Miller, 1956). ilk bakiita bu kuram daha çekici gelmektedir; çünkü, çoiu kimse unutmanin "doial olarak" kendiliiinden meydana geldiiini kabul eder. Oysa yapilan deneyler, bozucu etkinin unutmada önemli bir rolü olduiunu, dolayisiyla unutmanin sadece bellek izinin silinmesi olamayacaiini göstermiitir (Underwood, 1957).

Bu durumda, unutmayi açiklarken etkenlerden her birine ne kadar aiirlik verebiliriziSöz konusu kuramlar, deneysel olarak kariilaitirilamaz. Çünkü, laboratuvarda bile bozucu etkiden tamamen arinik bir durum düzenleme olanaiimiz yoktur. Denekler, deneyden önce bazi faaliyetler yapmiilardir; ve bunlardan bazilari deneyde söz konusu olan faaliyete benzer olabilir (ileri doiru bozucu etki). Ayni iekilde, öirenme iilemiyle hatirlama iilemi arasinda da bu tür faaliyetler yer alabilir (geriye doiru bozucu etki). Psikologlar, sadece bozucu etkiyi en aza indirmeye veya meydana geldiiinde ne ölçüde olduiunu tayin etmeye çaliiabilirler.

Geriye doiru bozucu etkiyi azaltmanin bir yolu, deneklerin bir malzemeyi öirenmeleri ile hatirlama testi arasinda uyumalarini sailamaktir. Bu yolla yapilan eski bir deney, bu gün psikolojide klasikleimiitir (Jenkins ve Daltenbach, 1924). Deneklere laboratuvardaki yataia yatmadan önce, 10 anlamsiz heceden oluian bir liste öiretilmiitir. Uykuya dalmalarindan itibaren 1, 2, 4 ve 8 saat gibi deiiiik süreler sonunda uyandirilan deneklerin hatirda tutma miktari, hatirlama tekniiiyle saptanmiitir.

Ayni deneklere daha sonra, ilkine eideierde baika bir liste öiretilip, bu sefer 1, 2, 4 ve 8 saatlik normal, günlük faaliyetlerinden sonra hatirlama miktarlari yine ayni yöntemle ölçülmüitür. Uykudan sonraki hatirlamanin çok daha iyi olduiu görülmüitür. Her iki koiulda da hatirlama miktari ilk bir kaç saat içinde hizla azalmiitir. Daha sonra, günlük faaliyetlerine devam eden denekler için hemen hemen sifira kadar düien hatirlama, uyuyan deneklerde %50 civarinda kalmiitir.

Bu tür araitirmalar, çözülme kuramlarinin aleyhine kanit olarak kullanilmii, bozucu etkiye dayanan açiklamalari ise desteklemiitir. Fakat yukarida sözü edilen deney, sadece geriye doiru bozucu etkiyi ele almii, ileriye doiru bozucu etkiyi kapsamamiitir.

ileriye doiru bozucu etkiyi incelemek için daha deiiiik bir deney deseni gerekir, örneiin, deneklere anlamsiz hecelerden oluian tek bir listenin öiretildiiini ve 24 saat sonra hatirlamanin ölçüldüiünü farzedin. Genellikle o zamana kadar listenin %65'i unutulmui olur. Bu yüksek unutma miktari, deneiin öirenmeyle hatirlama arasinda yaptiii ieylerin etkisiyle açiklanamaz. Çünkü, deneiin laboratuvar diiindaki faaliyetleri, deneydeki faaliyetlerinden o kadar farklidir ki, bozucu etkinin çok az olmasi beklenir. Ancak, bir de deneiin daha önceki sözel öirenmeleri vardir. Yillar boyunca yapilan bu sözel öirenmeler, deneyde ileri doiru bozucu etki yaratmii olabilir.

Psikologlar bu olasiliii doirudan doiruya test edemezler. Çünkü, bozucu etki yapabilecek daha önceki öirenmeyi dakik iekilde ölçemezler. Buna kariilik deneyciler, deneklere iki veya daha fazla liste öiretirler (Underwood, 1957); sonra da, bir listenin hatirlanmasinin daha önce öirenilen liste sayisindan ne derecede etkilendiiine bakarlar. Bu tür deney sonuçlari önceki öirenmenin güçlü bir etken olduiunu göstermektedir. Daha önce öirenilen liste sayisi ne kadar çoksa, test edilen listenin hatirlanmasi o kadar azdir.

iu halde, hatirda tutma büyük ölçüde, yeni öirenilen malzeme üzerinde ileriye doiru bozucu etki yapan eski öirenmelerin varliiina bailidir. Bu bulguya laboratuvar diiina genelleyecek olursak eski öirenmelerin, özellikle iyice yerleimii aliikanliklarin, sözel malzemenin hatirlanmasinda bozucu etki kaynaii olacaii sonucuna varabiliriz. Bu olayin, unutmanin %100'ünü açiklayip açiklamadiiini bilemiyoruz; hiç bir zaman da öirenemeyebiliriz. Mevcut bilgilere göre yapilacak bir tahminle, insanlarin unutmalari, büyük ölçüde önceki öirenmelerine, fakat bir ölçüde de sonraki öirenmelerine bailidir.

---

Etiketler : [ aiirlik ] [ civa ] [ aliikanlik ] [ roller ] [ yapilan deneyler ] [ kuram ] [ namaz ] [ almalarindan ] [ bellek ] [ laboratuvardaki ] [ bucket ] [ unutmanin ] [ koiulda ] [ eklemiiti ] [ kuramlarin ] [ ilgilenmeleri ] [ bellekteki ] [ etkenler ] [ faali ] [ uyku ] [ asik ] [ sifir ] [ AiIRLIK ] [ desen ] [ deneyler ] [ kuramlar ] [ eyhi ] [ kova ] [ BELLEK ] [ nba ] [ dari ] [ 1924 ] [ test ] [ niçin ] [ TAi ] [ enlem ] [ a la ] [ çekiç ] [ hipotez ] [ bach ] [ under ] [ tayin ] [ eklemii ] [ eklemi ] [ UYKU ] [ Kova ] [ ma ara ] [ testi ] [ kud ] [ KLAS ] [ akü ] [ Akı ] [ KLASi ] [ KLASiK ] [ akı ] [ 24 saat ]