izlenimlerin oluiumu konusunda Asch tarafindan öne sürülen bu model (configural model) geitaltçi teoriye dayanan bir modeldir. Buna göre, bir kiii hakkindaki izlenimimiz, bu kiiinin algiladiiimiz ve bir bütün içinde örgütlediiimiz Özelliklerine bailidir. izlenimi oluituran iey, tek tek özellikler deiil, bunlarin birlikte organizasyonudur. Asch'e göre bütün içinde bir öienin deiiitirilmesi, genel izlenimi etkilemektedir. Ancak tüm öieler ayni nitelikte deiildir. Merkezi öieler, deneklerin izlenimlerini yönlendiren öielerdir ve bunlar, diier özelliklere yüklenen anlami etkilerler. Örneiin 'müca...

Tajfel'in sosyal kimlik teorisine (1971, 1978) temel oluituran deneysel çaliimalarinda kullandiii deneysel desene gönderen asgari grup paradigmasi (minimal group paradigm) ya da modeli, deneysel ortamda, sosyal kategorizasyonun tek baiimsiz deiiiken olduiu durumu ifade etmektedir. Bu deney deseninde, gruplar arasi ayrimcilikta etkili olabilecek tüm diier deiiikenlerin elendiii var sayilmakta ve salt 'biz' ve 'onlar' ieklinde (veya 'X'i sevenler' ve 'Y'yi sevenler') oluian iki grubun varliiinin, yani asgari düzeyde bir kategorilendirmenin ayrimci tutum ve davraniilara yol açip açamayacaii incel...

Benlik modelleri, araitirmalar için oluiturulan benliiin iileyii modelleridir. Bu modellerden biri, benliii iema olarak kavramlaitiran modeldir: Bu, 'iema olarak benlik' modelidir. Bu model, bellekte depolanan kavramlari temsil modeli olarak tanimlanan iema kavramini (kavramlarin yapilanmii bir bütünü), benlik anlayiiina taiimaktadir. Benlik iemalari, benliie iliikin sosyal enformasyonlarin iileniiini yönlendiren ve düzenleyen ve geçmii yaiantilardan kaynaklanan bilgi genellemeleridir (Markus, 1977); benlik iemalarinda, spesifik biliisel temsillerin yani sira, bazi kategorizasyonlarin sürekli...

Blake ve Mouton'un (1964, 1978) Yönetsel Izgara Yaklaiimi da denen (Managerial Grid Theory) liderlik modelleri, liderlikte hem iie yönelik olma, hem de kiiiye yönelik olma boyutlarina Önem veren bir liderlik yaklaiimidir. Bu modelde söz konusu iki boyut, dokuz basamak ya da dereceye ayrilmii ve birbirine dik iki eksen üstünde gösterilmiitir. Azdan çoia giden düzende, dikey çizgi insan öiesine ilgiyi, yatay çizgi ise üretime ilgiyi ifade etmektedir. Boyutlarin farkli basamaklarinin birbiriyle kesiimesi, farkli liderlik tiplerini ortaya çikarmaktadir. Ancak yazarlar, sadece eksenlerin uçlari v...

Billig (1989) tarafindan ortaya atilan bu kavram, kategorizasyonu, bireylerin dii dünyanin karma-iikliiiyla baia çikmak için izledikleri zorunlu bir yol olarak kavramsallaitiran sosyal psikologlarin çizdiii insan portresine iiaret etmektedir. Kategorizasyonda, çeiitli kiii, olay veya nesneler, özgül yanlari dikkate alinmaksizin kategoriler halinde toplanmakta ve böylece orijinal olan ieyler tanidik hale getirilerek güven verici aiina kategorilere kapatilmakta ve bir bakima evcilleitirilmektedir. Billig'e göre buradaki (kategorilendiren) insanin imgesi, bir bürokrat imgesidir. Bürokratik sist...

Kendini gerçekleitiren kehanet olgulari, genellikle algilayan ile hedeften oluian iki taraf arasinda bir etkileiime dayanirlar. Ancak bu olgu, bazen, iki taraf arasi etkileiim olmadan da gerçekleiebilmektedir. Örneiin astrolojiye inanan ve o günün 'uiurlu' bir gün olacaiina inanan biri, piyango bileti alabilir, loto oynayabilir ve böylece, 'oynamadiii' günlere kiyasla kazanma iansini artirir. Eier kazanirsa, astrolojinin olaylari öngörmeyi sailadiii yönündeki inanci doirulanmii olur. Buradaki, algilayanin beklentilerinin hedef kiii olmaksizin davraniisal olarak doirulanmasi olgusuna (behavio...

Fiedler (1961) tarafindan geliitirilen bu model, liderin kiiilik özelliklerini öne çikaran etkileiimsel bir liderlik anlayiiidir. Model, liderin diierlerini algilayii tarzini esas almaktadir. Fiedler'in araitirmalarina göre, çeiitli liderler, birlikte çaliimaktan hoilandiklari ve hoilanmadiklari kiiileri tanimlama bakimindan birbirinden farklilaimaktadir. Bu iki grubu kiiilik özellikleri bakimindan birbirine az çok benzer olarak algilayan liderler, 'zitlari benzer algilama' (ZAB) düzeyleri yüksek liderlerdir; bunlar, çaliimaktan hoilanmadiklari kiiileri de olumlu bir iekilde tanimlayabilir ve...

Hersey ve Blanchard Modeli (1977), liderliii 'ii davraniilari' ve 'iliiki davraniilari' adini verdikleri iki boyutta ele alan durumsal bir liderlik yaklaiimidir. Hersey ve Blanchard, pratikte liderlik tiplerinin ne ölçüde etkili olduklarini ayirdetmek üzere, 'olgunluk düzeyi' dedikleri çok boyutlu bir deiiiken öne sürmektedirler. Olgunluk düzeyi, astlarin 'yüksek, fakat gerçekleitirilebilir hedefler seçme kapasitesi, sorumluluklar üstlenme isteii ve kapasitesi, eiitim ve deneyim düzeyi' olarak tanimlanmaktadir. Bu modele göre, lider, astlarin durumuna göre ii veya iliiki boyutuna önem veren ...

izlenimlerin oluium sürecini bir takim etaplar halinde ele alan ve Brewer tarafindan önerilen bir modeldir. Bu modele göre, izlenim oluiumunun etaplari birbirinden farkli biliisel iilemlere tekabül ederler ve zincir halinde birbirine eklenirler, yani bir etap bitmeden diierine geçilemez. Sürecin devamliliii ve bilgi iilem stratejileri, algilayan ya da gözlemci kiiinin motivasyonlarina bailidir. 1. etap, tanima etabidir. Burada gözlemci, hedef kiiiyi, cinsiyet, yai, deri rengi gibi çeiitli boyutlarda otomatik olarak yerleitirir. Gözlemci hedefi, kendi amaçlari veya ihtiyaçlari bakimindan yara...

izlenim oluiumuyla sonuçlanan süreçleri betimlemeyi amaçlayan bir modeldir (Fiske ve Pavelchack, 1986; Fiske ve Neuberg, 1990). Bu modele göre birey, diieri hakkindaki izlenimini, çeiitli süreçleri izleyerek oluiturur. Bu süreçler, hedef kiiinin özel nitelikleri (davraniilar, sözler, vücut pozisyonlari, vb.) üstünde odaklaima derecelerine göre birbirinden ayrilirlar. Bu süreçleri tanimlamak, onlari, kiiinin özel niteliklerine atfettiiimiz önemi ve onlari kullanii düzeyimizi gösteren bir continuum üstünde yerleitirmek demektir. Çizginin bir ucunda, kategorilere dayali süreçler bulunur ve bunla...

Jones ve Davis (1965), Heider'in perspektifinde, 'uyuian çikarimlar teorisi' de (theory of correspondent inference) denilen ilk atif modelini ortaya koymuilardir. Jones ve Nisbet'e göre temel sorun, bir bireyin diierinin kiiilik özelliklerine atif yapmak üzere, görünen davraniilarindan hareketle, onun niyetlerini nasil kestirdiiinin ortaya konmasidir. Zira gözlemci durumundaki bireyler, aktörün davraniilarinin özel bir kiiilik çizgisinden ya da kiiisel bir yatkinliktan ileri geldiiini düiünmektedirler: Örneiin bir kiiinin saldirgan davraniii, onun saldirgan olmasindan ileri gelmektedir. Bu so...

Bu model, Jones ve Davis ile Kelley'in atif modellerinin sentezi niteliiindedir. Jones ve McGillis (1976), Jones ve Davis'in atif modelinde öngörüldüiü iekilde, aktöre bir niyet ve ardindan bir dispozisyon yüklerken gözlemcinin dikkat ettiii hususlari (eylemin özgül sonuçlari, aktörün kapasitesi ve davraniiina iliikin bilgisi) kabul etmekle birlikte, bunlara ek olarak aktörün davraniii konusunda gözlemcinin beklentilerini de iie katmaktadirlar. Bu beklentiler aktörün aidiyet kategorisine iliikin beklentiler ve iahsina iliikin beklentilerdir. Bunlarin ilki, stereotipik beklentiler ile normatif...

Kelley'in 'küp modeli' de denilen atif modeli, atif sürecini Heider'in perspektifinden (sonuçlardan nedenleri çikarma) ele alan teorilerden biridir. Kelley'e göre (1967, 1972), atif süreci motivasyonel bir nitelik taiir, zira bireyler, çevrenin nedensel yapisina biliisel olarak hakim olmaya çaba gösterirler. Kelley'e göre, çevresini anlamaya çaliian birey, esas olarak iç ve dii olmak üzere iki tür atif arasinda tercihte bulunabilir. Örneiin bireyin bir tiyatro oyununa gitmesi, tiyatro için özel meraki olmasina veya bizzat bu oyunun bir özelliiine bailanabilir; birinci halde içsel bir atif, ik...

Matematiksel izlenim modeli, bir diier adiyla 'toplama alma modeli', izlenimlerin oluiumu konusunda Asch (1946) tarafindan ortaya atilmii ve Anderson (1974) tarafindan geliitirilmii bir modeldir. Bu modelde bir kiii hakkindaki genel izlenimimiz, o kiiinin özelliklerinin matematiksel fonksiyonudur. Anderson'a göre, bu izlenim, kiiinin tartili, yani aiirlik katsayisi bailanmii özelliklerinin deier ortalamasinin (weighted averaging) fonksiyonudur. Burada aiirlik katsayisi her bir özelliiin birey tarafindan algilanan önemidir. Leyens'in verdiii iki örnekle somutlaitiralim: Bir firma yöneticisi,...

Bu model, izlenim oluiumu konusunda, hedef hakkinda kategori veya iemaya dayali süreçler ile hedefin özelliklerine dayali süreçlerden hangisinin kullanildiii sorusuna getirilen açiklamalardan biridir (Fiske ve Taylor, 1991). Bu anlamda, izlenimde Süreçsel Süreklilik Modeli ve iki Süreçli izlenim Modelinin bir açiklamasi ya da bir alt modeli olarak nitelendirilebilir. Buna göre, izlenim oluiumunda, algilayanin hedefle ilgili amaçlan ve durumun özellikleri de önemlidir. Algilayanin motivasyonlari ve durumun özellikleri deiiitikçe, kategori/iema bilgisi veya hedefin kiiisel özelliklerine iliikin...

1940'li yillarda çeiitli sosyal bilim dallarinda etkili olan sibernetik, psikoloji alaninda da yanki bulmui ve Bateson, Don Jackson'la birlikte II. Dünya Savaii'nin ardindan Palo Alto'da Mental Research Institute'u kurarak sibernetik kavramlari, kiiiler arasi iletiiim alanina uyarlamiitir. Enstitü bünyesinde toplanan araitirmacilar Palo Alto Ekolü adi altinda taninmiitir. Ekol daha sonra Watzlawick'in katilimiyla psikiyatriye doiru yönelmiitir. Palo Alto iletiiim Modeli, bu ekolün, sistem yaklaiimindan esinlenen iletiiim teorisidir. Bu nedenle, 'sistemik iletiiim modeli' olarak da anilir. Bun...

Bu model, Wiener'in (1947) çaliimalarindan doian sibernetik (cybernetics) kavraminin, Moles (1971) tarafindan iletiiim alanina uyarlanmasina dayanmaktadir. 'Hayvan veya makinelerde, kendi kendini kontrol edebilen karmaiik sistemler teorisi' olarak tanimlanan sibernetik teori, çeiitli dilleri, kodlari ve sinyalleri kapsayan belirli bir enformasyon anlayiii taiimaktadir. Buna göre tüm enformasyonlar, genellikle bir dilin öieleri tarafindan oluian bir taiiyiciya sahiptirler. Söz konusu dil öieleri sözcükler ve bunlar da bir takim sinyal veya göstergelerden oluiurlar. iletiiimin incelenmesi, ilet...

inançlar konusunda yaygin olan klasik Dekartçi görüi, bireyin kendisine gelen enformasyonlari aldiiinda öncelikle, bunlarin anlamini anladiiini ve sonra doiru veya yanlii olduklarina karar verdiiini varsaymaktadir. Buna kariilik Gilbert ve ark. (1990; 1993) tarafindan ortaya atilan ve Spinozaci model olarak anilan inanç modeli, bir enformasyonun (veya bir cümlenin) anlaiilmasinin, bu enformasyonun doiru olarak kabulünü içermektedir. Bu enformasyon, ancak daha sonra ve büyük biliisel çabalarla atilabilmektedir. insan, bir enformasyonu deierlendirmek bakimindan biliisel kapasite ve kaynaklarind...