Bu terapi William Glasser adinda bir psikiyatrist tarafindan ortaya atilmiitir. Glasser gerçeklik terapisini iöyle tanimlar: Bireyin kendi davraniiinin sorumluluiunu bireye yükleme. Bu da ruh sailiiina eiittir. Terapi daniianlarin amaçlarina ulaimada baiarili olabilmeleri için onlarin daha gerçekçi ve daha sorumlu olabilecekleri iekilde eiitim vermektir. Gerçeklik Terapisi Kimlik kazanmaya çaliian insanlar, Duygusal problemleri olan insanlar, Davraniisal problemleri olan insanlar ile ilgilenir. Glasser geleneksel yaklaiimlar ve gerçeklik terapisi arasindaki farklari iu iekilde belirtmiitir:...

Motivasyon konusunda ortaya atilan süreç teorilerinden (process theories) olan Adams'in (1963) teorisi (Adams Equity Theory) Festinger'den hareketle üretilen denge teorilerine dayanmaktadir. Burada, bireyin belirli bir davraniii yapmasi için, psikolojik gerilim durumunu giderme eiilimi esas alinir. Adams'a göre bireyler, genel olarak bir denklik durumu ararlar, daha açikçasi, örgüt içinde takas iliikilerinde diierleriyle kariilaitirildiiinda adil ya da hakkaniyetli bir muamele gördükleri duygusu taiimalari önemlidir. Bu açidan girdi-çikti hesabi yaparlar. Girdiler, bireyin örgüte katkilaridir...

Alan teorisi (field teory), sosyal psikolojinin önemli figürlerinden biri olan Kurt Lewin tarafindan ortaya atilmiitir. Lewin, fiziksel alan kavramini (manyetik alan, çekim alani, vb.), psikolojiye taiiyarak, birbiriyle kariilikli baiimli olan ve dinamik bir sistem oluituran psiiik süreçler bütününü ifade eden psikolojik alan kavramini geliitirmiitir. Psikolojik alan, belirli bir anda belirli bir birey veya grup için söz konusudur ve bu birey veya grubun davraniilarini etkileyen temel dinamiktir. Psikolojik alanin öieleri, yaiam alani, çevre ve kiii olarak ayirdedilebilir. Alan teorisi, dar a...

Bu teori, motivasyon konusunda ortaya atilan içerik teorilerinden biridir. Motivasyonu, ihtiyaçlara sikidan baili gören Alderfer (1969), üç grup ihtiyaç ayirdeder: Varoluisal ihtiyaçlar (maddi ve fizyolojik plandaki temel ihtiyaçlar; beslenme, ücret, ii koiullan, vb. tarafindan doyurulan ihtiyaçlar); sosyallik ihtiyaçlari (anlamli sosyal iliikiler kurulmasiyla doyurulan ihtiyaçlar; sosyal onay ve sayginlik ihtiyaci, vb.); geliime ihtiyaçlari (bireyin potansiyelini gerçekleitirmesiyle ilgili ihtiyaçlar). Tüm ihtiyaçlar ayni bir çizgi (continuum) üzerinde yer alirlar. Söz konusu ihtiyaçlar aras...

Tutum deiiiimi ve propaganda alaninda McGuire (1964) tarafindan ortaya atilan bir teoridir. Tek yönlü iletiiime kiyasla, çift yönlü iletiiimin daha etkili olduiu yönündeki araitirma sonuçlarina dayanan bu teori, hastaliklara karii insan vücudunun direncini artirmak için bir miktar zayiflatilmii mikrop zerk etmenin yararli olduiu ieklindeki biyolojik bir olgudan yola çikmaktadir. 1950'lerde Kore'de esir düien Amerikan askerlerine uygulanan beyin yikama tekniklerinin etkililiiini gözleyen McGuire, insanlari propaganda amaçli iknaya karii daha dirençli kilmanin yollarini araitirmiitir. McGuire, ...

Çeiitli yazarlar tarafindan atiflar konusunda ortaya atilan teorik yaklaiimlar bazi bakimlardan farklilaimaktadir. Bu hususa dikkat çeken Kelley ve Michela (1980), söz konusu yaklaiimlari iki gruba ayirmiilardir: Atif teorileri ve atifsal teoriler. Atif teorileri (aitribuiion theory), insanlarin diierlerinin veya kendilerinin davraniilarim açiklarken hangi mekanizmalara göre atiflar yaptiklarini ortaya koymaya çaliian teorilerdir (Jones ve Davis, 1965; Bem, 1972; Kelley, 1967, vb.). Buna kariilik atifsal teoriler (attributionnel theory) atiflarin, biliisel, duygusal ve davraniisal planlardak...

Kiiiler arasi çekim ve iliikilerin dinamiii konusunda ortaya atilan teorilerden biri olan bailanma teorisi (attachment theory), anneye veya rahatlatici bir baika figüre bailanmanin, çocuiun yaiamini sürdürmesinde önemli bir iilevi olduiunu savunmaktadir. Bu yaklaiimdaki sosyal psikologlara göre (Bowlby, Ainsworth, vb.), bazi kiiilerle sicak-yakin iliiki ihtiyaci, insan doiasinin temel bir boyutudur. Zira, hem insan, hem de primatlarda gözlenen bailanma ihtiyaci, yeni doimui çocuiu çevresel tehlikelerden korumaya yönelik bio-sosyal bir süreçtir. Anne-çocuk iliikisinde yaygin inanç, annenin çoc...

Beliren norm teorisi (emergent norm theory), kolektif davraniilarin açiklanmasini konu almaktadir. Le Bön tarafindan sosyal bulaima ve kolektif histeri terimleriyle açiklanan kitle psikolojisinde önemli bir adim sayilabilecek bu yaklaiim Turner ve Killian (1957) tarafindan geliitirilmiitir. Bu teoriye göre, kitlelerin homojenliii iddiasi bir illüzyondur; kitleler, roller ve rol iliikileri etrafinda yapilanmiitir. Kolektif ruh veya grup ruhu denilen bir ieyin varliii tartiimalidir. Kitlenin hareketini yöneten birtakim özgül ilkeler vardir. Kitle düzeyinde düzenlilikler görülmektedir ve bazi ge...

1950'li yillarda Festinger (1957) tarafindan geliitirilen bu teori, biliisel harmoniyi konu almaktadir ve insanlarin, biliisel planda çeliiki yaratan bilii, duygu ve davraniilardan kaçindiklarini, bilii öieleri arasinda bir tutarlilik oluiturmaya ve mevcut tutarliliii korumaya çaba harcadiklarini ön görmektedir. Biliisel çeliiki, günlük hayatimizda oldukça sik kariilaitiiimiz bir olgudur. Davraniilarimiz, çoiu kez bir iekilde davranmamizi ve bir baika iekilde davranmamamizi gerektiren bir takim dii talep, emir veya zorlamalara bailidir. Oysa, genelde düiünce ve kanaatlerimize göre davrandiiim...

Psikolojide biliisel teori, davraniilarin açiklanmasinda düiünce, beklenti, tutum, iema, prototip, temsil, atif ve benzeri içsel süreçleri temel alan teorik bir perspektiftir. Bu yaklaiimin temel anlayiiina göre insanlar çevrelerinde kariilaitiklari uyaranlarin algilanmasinda ve yorumlanmasinda aktiftirler. Bu bailik altinda, birbirinden az çok farkli çeiitli model ve yaklaiimlar yer almaktadir. Bunlar arasinda en önemlileri geitalt teori, fenomenoloji, alan teorisi, bilgi-iilem teorisi olarak belirtilebilir. Biliisel yaklaiim, bireylerin benzer uyaranlar kariisinda farkli tepkilerini anlama...

Biliisel tutarlilik (cognitive consistency) teorileri, bireylerin bilgileri, inançlari, duygulari ve eylemleri arasinda bir tutarlilik sailama eiiliminde olduklari sayiltisindan hareket eden teorilerdir. Biliisel öieler (inanç, deier, tutum veya davraniiin biliisel temsilleri) arasindaki tutarlilik, hem bireyin kendisi, hem de bireyler arasi davraniilar arasindaki iliikiler için söz konusu edilmektedir. Genel olarak bu teoriler tutarliliiin istenen bir durum olduiunu ve tutarsizliiin, biliisel öielerin birinde veya diierindeki deiiiimi güdülediiini varsaymaktadir. Literatürde çok sayida bilii...

Sosyal psikoloji literatüründe ilk tutarlilik teorileri arasinda anilan ve Heider (1946, 1958) tarafindan geliitirilen bu teoriye göre insanlar, diierleriyle iliikilerinde biliilerinde ve duygularinda dengeyi ararlar. Kiiiler arasi algiyi konu alan denge teorisi, fenomenolojik bir perspektiften, yani algilayan kiii açisindan zihinsel öieler arasindaki dengeli ve dengesiz durumlari ortaya koymaktadir. Teoride özellikle kiiinin (k), diier bir kiii (d) ve bir tutum objesi (o) arasindaki iliikilerin olumlu (+) veya olumsuz (-) oluilarina göre denge durumlari irdelenmektedir. Örneiin birbirini se...

Dil filozofu J. L. Austin tarafindan ortaya atilan bu teori, sosyal bilimler literatüründe 'lengüistik dönemeç' olarak adlandirilan önemli bir kilometre taii olmuitur. Austin'in ölümünden sonra yayinlanan (1962) 'How to do things with words' adli kitabi, dil felsefesinde de önemli bir kitap olarak kabul edilmektedir. Austin, dildeki bazi ifadelerin özelliiine dikkati çekmekte ve iki tür ifade ayirdetmektedir: Saptayici ve performatif ifadeler. Birincisi doiru veya yanlii olarak deierlendirilebilen çeiitli betimsel ifadeleri kapsar. Örneiin 'dünya yuvarlaktir' veya 'dünya düzdür' veya 'kapi ka...

Dilsel uyum teorisi (Giles ve ark. 1973, 1987), dil davraniilarinin farkliliiini, bireylerin etnokültürel özellikleri farkli gruplara aidiyetine göre açiklayan teoridir. Buna göre bireyler grubun dilsel özelliklerine uyum (accommodation) gösterirler. Dil konusuna eiilen araitirmacilar, genellikle, dil sorunlarini kiiiler arasi iletiiim olgulari çerçevesinde ele almaktadir. Ancak gerçeklikte kiiiler arasi iletiiim, özellikle çok kültürlü toplumlarda, kültürler arasi veya gruplar arasi (hatta ayni bir grup içindeki alt-gruplar arasi) iletiiimle iç içe bulunmaktadir. Dil kullanimlari, bu tür gru...

Psikanalizden esinlenen ve Dolard ve arkadailari tarafindan 1939'da ortaya atilan bu teorik yaklaiim (frustration-agression hypothesis), saldirgan davraniilarin temelinde bir engellenmenin bulunduiunu öne sürmektedir. Teorinin bu ilk versiyonunda, araçsal saldirganlik deiil, düimanca saldirganlik söz konusudur. Bu yaklaiimdaki araitirmacilara göre, saldirganlik, engellenmenin iiddetiyle orantilidir. Engellenmeye tolerans eiiii, engellenme yaiantilarinin birikimine baili olarak azalir. Öte yandan, saldirganlik diia vurulup ifade edildiiinde, yani saldirgan bir davranii yapildiiinda, katartik ...

Sembolik etkileiimcilik çerçevesinde geliien etiketleme teorisi (labelling theory), Durkheim ve Simmel'den itibaren sosyal bilimlerin önemli bir sorunu olan ve anomi kavrami temelinde ele alinan 'sosyal normlardan sapma' konusundaki önemli yaklaiimlardan birisidir. Durkheim'in 'sosyal yoiunluk arttikça, moral yoiunluk azalir' varsayimi, Chicago Ekolü'nün 'moral yoiunluiun parçalanmasi, suçluluk, marjinallik, sapkinlik, anomi, vb. modern sosyal patolojilere yol açar' görüiüyle devam etmiitir. Ayni doirultuda 1960'larda sembolik etkileiimciler, temel tezi "toplum ve diilananlar, etkileiim halin...

Gerçek çatiimalar teorisi (realistle coflict theory), gruplar arasi çatiimalar konusunda ortaya atilmii görüilerden biridir. Muzaffer ierif (1966) tarafindan öne sürülen bu görüie göre, önyargi ve ayrimciliiin temel nedenlerinden biri, sinirli kaynaklari elde etmek için giriiilen mücadeledir. iki grup arasi iliikilerin kalitesi, gerçek bir çikar çatiimasinin bulunup bulunmamasina bailidir. Kaynaklarin sinirli olduiu bir bailamda, gruplar arasi rekabet iç grup yanliliiina yol açmaktadir. iki grup arasinda iibirliii olduiunda, gruplar arasi algi ve davraniilar da olumlu olmaktadir; rekabet bul...

Geitalt teorisi, bir eiya veya olayin anlamlandirilmasinda, uyaran veya biçimlerin bütünsel algisini vurgulayan görüi olarak tanimlanabilir. Yüzyilin bailarinda Almanya'da Wertheimer, Koffka ve Köhler tarafindan geliitirilen bu teori, yüzyilin baiinda psikolojiye hakim olan 'psikofizik'e (algi, bellek ve benzeri psiiik edimleri refleks, duyum ve imaj terimleriyle, yani basit biyolojik olgularla açiklayan yaklaiim) bir tepki olarak doimuitur. Psikoloji tarihinde Önemli bir yeri olan geitalt teorisine göre, tüm zihinsel edimlerde anlam, durumun bütününün algisindan çikar, eier parçalara ayirara...

Günah keçisi teorisi (scapegoat theory), iç grup yanliliiini, bir früstrasyon yaiayan bireyin, früstrasyon kaynaii çok güçlü veya etkilenemez olduiu zaman, saldirganliiini, nispeten daha zayif olan bir dii grubun üyelerine doiru yöneltmesiyle açiklayan görüitür. Literatürde mevcut en önemli günah keçisi teorilerinden birisi Girard (1982) tarafindan ortaya atilmiitir. Tarihsel perspektifte mitsel-ritüel toplumlardan itibaren pek çok kiyim olayini ve öyküsünü gözden geçiren Girard'a göre, günah keçisi anlayiii, kriz fikriyle bailantilidir; bir toplumda, tüm insanlar ayni ieyi arzuladiiinda, büy...

Heider (1944, 1946 ve 1958), modern sosyal psikolojiye geitaltçi perspektifi getiren sosyal psikologlardan biridir. insan davraniilarini birbirinden az çok baiimsiz bir tepkiler dizisi gibi deiil, biliisel bir bütün olarak gören Heider, kiiiler arasi iliikilerin algisini, biliisel tutarlilik kavramina dayanarak incelemiitir. Ona göre, söz konusu iliikileri bireyler, çevreleri hakkinda dengeli bir görüi sahibi olacak iekilde örgütlemektedirler. Bu iekilde yapilandirilmii bir temsil alaninin oluimasi için bireyin, çevresindeki öieleri anlamlandirmasi gerekir ve bu gereklilik, atiflar yoluyla sa...

Motivasyon alaninda ortaya atilan içerik teorilerinden biridir (Heriberg's Motivation-Hygiene Theory veya Two-Factors Theory). Herzberg'in (1959) temel tezine göre, ii yerinde bazi faktörler doyumla, bazi faktörler de duyumsuzlukla ilgilidir. Dolayisiyla ihtiyaçlar iki ayri çizgi (continuum) üzerinde yer alirlar. Herzberg bizzat iiin kendisine ve kiiinin geliimesine baili olan doyum faktörlerini, 'içsel faktörler' ya da 'motivasyon faktörleri' olarak nitelemiitir; baiari, sayginlik, ii, sorumluluklar ve terfiler bu grupta yer alirlar. Buna kariilik iie karii olumsuz tutumlarla iliikili duyum...

Heyecanlarin nasil oluituiu konusunda Schachter ve Singer tarafindan ortaya atilan bu görüi, heyecanlarin iki faktörden kaynaklandiiini öne sürmektedir: Fizyolojik faaliyet artiii (kalp ritminin yükselmesi, terleme, vb.) ve bu aktifleimeye iliikin atiflar. Bu iki öie heyecanlarin ortaya çikiiinin zorunlu ve yeterli nedenleridir. Bu teori, heyecanlarin temelindeki atiflarin büyük ölçüde diisal olduiunu varsaymaktadir. Daha sonraki yillarda Valins tarafindan iki faktörlü heyecan teorisinin biliisel bir versiyonu geliitirilmiitir. Buna göre, fizyolojik canlanma faktörü zorunlu deiildir, Önemli o...

Schank (1975) tarafindan ortaya atilan bu teori (conceptual dependency theory), cümlelerin anlaminin temsilini konu almakta ve anlami ayni olan iki cümlenin bir tek temsilinin bulunduiu görüiünden hareket etmektedir. Bu temel önermeye göre, bir cümledeki örtük enformasyonun, cümlenin anlaminin temsilinde açik seçik (explicit) olmasi gereklidir. Dil kariisinda olabildiiince nötr bir temsile (cümlelerin anlaminin temsili) ulaimak isteyen Schank, bu temsili, kavramlari ve kavramlar arasi iliikileri kapsayan bir kavram olarak tanimladiii 'kavramsallaitirma' kavramiyla kariilar (Bloch, 1997) ve üç...

1970'li yillarda Bem tarafindan formüle edilen bu teori (self-perception theory), bireylerin kendilerini daha iyi tanimayi nasil öirendiklerini konu almaktadir. Atif konusunda benliiin analizinde önemli bir katki sailayan bu teori, iki postülaya dayanmaktadir: i Bireyler, kendi tutumlarini, duygularini ve benzeri içsel durumlarini, kendi davraniilarindan ve bu davraniilarin içinde yer aldiii koiullardan hareketle yordayarak tanirlar. i içten gelen iiaretler belirsiz, zayif ve güç yordanir olduklari ölçüde birey, iilevsel olarak, tipki bir dii gözlemcinin konumundadir, yani o da...

Trope (1975, 1983) tarafindan ortaya atilan bu teoriye (self-assessment theory) göre, belirli bir ustalik veya beceri konusunda kendinden emin olmayan bireyler, açik seçik bir bilgi verecek iileri yaparak kendilerini test etme eiilimi gösterirler. Teihis deieri yüksek olan bu iiler, söz konusu ustalik konusunda bireyin belirsizlik derecesini azaltir veya giderirler....

Swann (1983) tarafindan ortaya atilan bu görüie (self-verification theory) göre bireyler kendi haklarindaki olumlu ya da olumsuz görüilerini doirulayan kiiileri, böyle olmayanlara tercih ederler. Çünkü bireyler, diierlerinin kendilerine karii nasil davranacaklarini ön görme ve denetleme isteiindedirler....

Kendini sunma, kendini uyarlama, kimlik sunumu, görüntü verme, imaj oluiturma, izlenim oluiturma gibi birbiriyle iliikili bir dizi olgu ve kavram, sosyal psikolojide yakin yillarda geliien bir araitirma alaninin yapi tailarini oluiturmaktadir. Bireylerin bu olgular çerçevesindeki davranii ve etkinliklerini açiklamak üzere ortaya atilan çeiitli yaklaiimlar, kendini sunma teorileri olarak gruplandirilabilir ve bu bailamda Goffman'in Tiyatro Yaklaiimi, Tedeschi ve arkadailarinin izlenim Yönetimi Teorisi, Alexander'in Durumsal Kimlikler Teorisi, Jones'un Kendini Sevdirme Teorisi zikredilebilir. ...

Kohlberg'in moral geliiim teorisi, insanin sosyal geliiimi alaninda ortaya konmui son derece kapsamli bir çaliimanin ürünüdür. Bu teoriden hareket ederek gerçekleitirilmii 5000 civarinda araitirma sayilmaktadir (Clouse). Teorinin son hali (1987), her biri üç dilemma içeren üç paralel mülakat formu çerçevesinde kiiilerle birebir yapilan görüimelerin karmaiik bir kodlama sistemine deierlendirilmesini öngörmektedir. Söz konusu ikilemler, hipotetik niteliklidir: Örneiin, özetle 'Heinz'in karisi hastadir; tedavi için gerekli ilaci almaya yeterli parasi da yoktur ve ilaci fahii fiyatla satan eczaci...

Bu teori (Locke's theory ofgoal-setting), motivasyon konusunda ortaya atilan süreç teorilerinden (process îheories) biridir. Locke'a (1968, 1990) göre, bireyin iiyerindeki randimani ve davraniii, saptadiii hedeflerden etkilenmektedir. Teorinin ilk versiyonu, sinirli bir kapsamdadir ve buna göre kendine hedefler saptayan bir kiii, hedefsiz olanlara kiyasla daha verimli olmakta ve daha iyi sonuçlar elde etmektedir. Daha sonraki versiyonunda hedeflerin özgüllüiü (açik seçik olmasi), güçlüiü ve kabulü (gerçekçi ve benimsenmii olan hedefler) gibi deiiikenleri devreye sokan Locke'a göre, hedef açi...

Bu teori (Maslow's hierarchy of needs} motivasyon konusunda ortaya atilan ilk içerik teorilerindendir (content theories). Motivasyonu ihtiyaçlara bailayan Maslow (1954), esas olarak bei basamakta topladiii ihtiyaçlarin hiyerariik bir düzende ve bir piramid gibi yapilandiiini öne sürmüitür. Ona göre piramidin ilk basamaiinda fizyolojik ihtiyaçlar yer almaktadir. ikinci basamakta güvenlik ihtiyaçlari (tehlikelere, yokluia, tehdide karii korunma ihtiyaci); üçüncü basamakta aidiyet ihtiyaçlari (bir gruba girme, dostluk iliikileri kurma ihtiyaci); dördüncü basamakta sosyal onay ve prestij ihtiyaçl...

Bu teori, (McClelland Learned Needs Theory), motivasyon konusunda ortaya atilan içerik teorilerinden biridir. McClelland (1961), ii ortamiyla ilgili üç ihtiyaç üzerinde durmuitur. Üç ayri çizgi (conünuum) üzerinde yer alan bu ihtiyaçlar, gerçekleitirme ihtiyaci (baiarma, verimli, etkili olma ihtiyaci), bailanma ihtiyaci (sosyal iliikiler kurma, sosyal onay, bütünleime ihtiyaci) ve güç ihtiyaci (diierlerini etkileme ihtiyaci) olarak ifade edilebilir. McClelland, bu ihtiyaçlarin ii ortaminda davraniilari nasil etkilediiini ortaya koymaya çaliimiitir. Ona göre, her bireyde bu ihtiyaçlardan biri ...

Literatürde mevcut motivasyon teorileri, genel olarak ii/çaliima alanina iliikin, yani endüstri ve örgüt psikolojisi alaninda geliitirilmii teorilerdir. Bunlar esas olarak iki grupta toplanmaktadir. Birinci grup teoriler, bireyi belirli bir yönde davranmaya sevkeden çeiitli güçleri ya da güdüleri sayma, siralama ve tanimlamayi amaçlamakta ve 'içerik teorileri' olarak adlandirilmaktadir; Maslow'un ihtiyaçlar teorisi, Herzberg'in iki faktör teorisi, Alderfer'in teorisi, McClelland'in teorisi bu grupta yer almaktadir. ikinci gruptaki teoriler, çeiitli güçlerin çevreyle etkileierek bireyi belirl...

Oyun teorisi, kaynaiini, J. von Neumann ve O. Morgenstern'in (1944) Theory of Games and Economic Behaviour adli klasik kitaplarinda bulan stratejik bir yaklaiim ve analiz tarzi olarak nitelendirilebilir. Oyun teorisi, günümüzde serbest piyasa ekonomisinde rekabet içindeki ekonomik aktörlerin davraniilarinin, uluslararasi iliikilerin analizinde ve stratejik kararlarin alinmasinda kullanilmaktadir. Oyun teorisinin felsefi temelleri, XVIII. yüzyilin ekonomik fayda teorilerine kadar uzanmaktadir. Fayda teorileri, XVIII. yüzyildan itibaren sanayileime sürecine giren Avrupa ülkelerinde yaianan kökl...

Örtük veya zimni (implicit theory of personality) kiiilik teorileri, insanlarin kendilerinin ve özellikle diierlerinin kiiilikleri hakkindaki görüilerini ifade etmektedir. Burada teorinin örtük olmasi demek, açikça ve biçimsel olarak ifade edilmemii, ancak doial olarak böyle anlaiilir olmak demektir (Beauvois, 1984). Örtük kiiilik teorileri, Shweder'in (1977) ifadesiyle, siradan insanlarin günlük yaiamlarinda kiiilik çizgileri planinda 'ne neyle birlikte gider' ya da 'hangi kiiilik özellikleri birlikte bulunur' konusundaki fikirlerdir. Örneiin erkeksilik çizgisinin, zekayla deiil, fiziksel gü...

Örtük veya zimni mutluluk teorileri, sosyal düiünceyle ilgilenen sosyal psikologlarin dikkatini çeken ve insanlarin günlük yaiamlarinda ürettikleri teorilerdendir. Bu teoriler, insanlarin kendilerinin veya diierlerinin yaiamlarindaki mutluluk konusunda ortaya attiklari açiklamalari kapsamaktadir. Örneiin bu teoriler, insanlarin mutluluiun kaynaiinda diierleriyle iliiki, aik, iyi bir evlilik, dostluklar, çocuk sahibi olmak gibi hususlari gördüklerini ortaya koymaktadir. Üniversite öirencileriyle yapilan bir araitirmada (Klinger, 1977), "Yaiaminiza anlam veren iey nei" sorusuna örneklemin %89'...

Örtük veya zimni teoriler (implicit theory), günlük yaiamda bireylerin kendilerinin veya diierlerinin davranii ve yaiantilari konusunda üretip kullandiklari, ancak bilimsel olarak temellendirilmemii görüilerdir. Bunlara naif teoriler de denebilir. Zira özel bir uzmanlik gerektirmeyen bu teoriler, bilinçli bir iekilde oluiturulmamii ve apaçikça ifade edilmemii görüilerdir....

Pekiitirme teorileri (reinforcemenî theories), esas olarak öirenme konusunu (tepkilerin kazanilmasi, öirenilmesi) ele alan, kisacasi öirenme teorisi kavramlarini, kiiiler arasi iliikiler bailamina aktaran ve bunlari uyaran-tepki paradigmasina göre açiklayan görüilerdir. insanin sosyal davraniilarinin hemen hiçbirinin, organizmanin genetik bagaji tarafindan belirlenmemii olmasi, öirenme olgularinin son derece genii bir yelpazeye yayildiiinin açik bir göstergesidir. Söz konusu olgularin incelenmesi üç büyük teorik yaklaiimin etkisindedir: Behevyorizm (ya da behevyorist metodoloji), çairiiimcili...

Freud tarafindan ortaya atilan psikanaliz, her ieyden önce XIX. yüzyilin determinist anlayiiini insani olgulara geniiletmesi, psiiik yapiyi ve süreçleri içgüdüler temelinde açiklamasi, früstrasyon ve çatiimalarin neden ve sonuçlarini sistematik bir tarzda incelemesi, insan davraniilarini bilinçdiii mekanizmalarla iliikilendirmesi, psikoseksüel bir geliiim modeli geliitirmesi, insanin zihinsel yaiaminda cinsel güdülerin ve saldirganlik güdülerinin rolünü vurgulamasi gibi hususlarla karakterize edilebilir. Freud'ün sosyal psikoloji yazilari, Totem ve Tabu (1913), Kolektif Psikoloji ve Ben'in An...

Kohlberg sonrasi moral teorilerdendir. Kohlberg'in topluluiundan soyutlanmii bireye odakli ahlak anlayiii yerine, kiiileri topluluiu içine yerleitiren holist bir anlayiia dayanir. Buradaki hareket noktasi geleneksel toplumlarda kiiilerarasi iliikilerin bireyin Özerk yargilarina deiil, dinsel inançlara, mitoslara, deierlere tabi olduiu, kisacasi toplumun birincil, bireyinse ikincil planda bulunduiudur. Bu bailamda sosyal uzlaimalar, moral bir boyuta sahiptirler, zira toplumun norm ve kurallari, ilahi bir gücün veya düzenin ifadeleri olarak algilandiiindan buyurucu bir nitelik taiirlar. Shwede...

Newcomb tarafindan önerilmii biliisel bir harmoni teorisidir. Buna göre insanlar, diierleriyle iliikileri hakkindaki biliilerinde ve duygularinda simetri ararlar....

Kutupsallik teorisi (polarity theory) olarak da adlandirilan ve ideoloji-kiiilik iliikilerini irdeleyen bu teori, Bati düiüncesinde ideolojinin yeni bir kavramlaitirmasini sunan Tomkins (1963, 1982) tarafindan öne sürülmüitür. Tomkins'e göre, hümanist ve normatif yönelimler arasinda bir kutuplaima vardir: Sai ve sol dünya görüilerini de ayirdeden bu kutuplaima, teoloji, metafizik, matematik anlayiilari, estetik teorileri, siyaset kuramlari, epistemoloji, çocuk yetiitirme tutumlari, psikoterapi yaklaiimlari gibi hayatin her alaninda farkli yaklaiimlara yol açmaktadir. Birey, grup ve kültüre il...

Festinger tarafindan ortaya atilan bu teoriye göre bireyler kendileri hakkinda bir kanaate varmak için görüilerini, deierlerini, yeteneklerini veya duygularini deierlendirme ihtiyaci hissederler. Bu ihtiyaç objektif yollardan giderilemediiinde, kendilerini diierleriyle kariilaitirarak bir fikre varmaya çaliiirlar. Genel olarak birey ile diierleri arasindaki fark (bireyin aleyhine) çok büyükse kariilaitirmadan kaçinilir. Festinger, sosyal kariilaitirma teorisi çerçevesinde iu tür sorulara cevap aramiitir: Niçin diieriyle kariilaitirmaya gidiliri Kimlerle kariilaitirma yapiliri Sosyal kariilait...

Schacter'in heyecanlar teorisine dayanan bu teori, aikin iki koiulu olduiunu öngörmektedir: Biliisel etkinliie eilik eden yoiun bir fizyolojik uyarilma (activation) durumundaki bireyin bu heyecanini adlandirmasi ve ona bir neden atfetmesi....

Vroom'un (1964) beklenti teorisi (expectancy theory), motivasyon konusunda ortaya atilan süreç teorilerinden biridir. Burada, bireysel davranii, davraniiin sonuçlarinin algilanan deierine (valence) göre açiklanir. Öte yandan bireyler, hedeflerine ulaimalarini sailayacak imkânlar arasinda, kazanç-paha hesabi yaparak ve bilinçli bir iekilde tercihte bulunur. Bu açidan bakildiiinda diier motivasyon teorilerine kiyasla Vroom'un teorisinde bireylerin hedefleri doirultusunda rasyonel tercihler yapmalarina aiirlikli bir yer verilmektedir. Vroom'un (1964) teorisi, daha sonra baika araitirmacilar (Po...