Bakliyat taneleri, hem protein hem de karbonhidrat veren deierli gida maddeleridir. Hayvani mahsullerden sonra insana en fazla protein sailayan gidalardir. Hayvani proteinin yetersiz olduiu yerlerde protein kaynaiini teikil ederler. Tanelerdeki proteinlerin bazi aminoasitleri noksandir. Bu sebeple proteinlerin deieri düiüktür. Bakliyeler, bulgur pilavi ile birlikte yenilirse, bulgurda fazla bulunan aminoasitleri bakliyelerin eksik olan cinsindendir ve eksikliii tamamlamii olur. Bu nedenle kuru bakliyat piiirildiiinde ikinci yemek pirinç pilavi deiil bulgur pilavi veya makarna olmalidir. Bakl...

100 grami 304 kalori içeren bal, hamileler, soiuk havada diiarida çaliianlar, sporcular ve emzikli anneler için de eisiz bir enerji ve besin kaynaii. 100 gram bal, 82,3 gram karbonhidrat, 0.3 gram protein, 5 miligram kalsiyum, 6 miligram fosfor, 0,5 miligram demir, 51 miligram potasyum, 0,04 miligram vitamin B2, 1 miligram vitamin C ve 0.3 miligram niasin içeriyor. Ancak sahte bal, doial balda olmasi gereken özellikleri taiimiyor. Bal denilince animsanan doial baldir ve bu bal bozulmaz. Kristalleime ile iekerlenme kariitirilmamalidir. Kristalleien bal rahatlikla tüketilebilir. Kristalleien ba...

Çikolata; özellikle kan iekerimiz düitüiünde, yani aciktiiimizda, hizla kana kariiir ve emilir. Ancak hemen ardindan negatif feed-back etki ile ilkinden daha fazla aciktiiimizi hissederiz. Özellikle kilo muhafaza problemi olanlarda tercih edilmemelidir. Bunun yerine kana daha yavai kariian meyveler ya da kurutulmui kuruyemiiler tercih edilmelidir. iyi bir çikolata kendini, kokusu, rengi, parlakliii ve kadifemsi dokusu ile belli eder. Ne çok aci, ne de çok tatlidir. Hatta biraz tuz katilmalidir; diier bileienlerin de lezzetini ortaya çikarmak için. Kirildiiinda kenari düz olmali, kirilma sesi ...

Bilim adamlari, elmada bulunan doial bir maddenin C vitamininden daha etkili olduiunu belirledi. Güney Koreli bilim adamlari, C vitamininin, hidrojen peroxidenin hücreler arasindaki iletiiimde yarattiii, kansere yol açan madde etkisini bloke ederek kanser riskini azalttiiini gözledi. iimdiye kadar C vitamininin kanser riskini azalttiiini bilen uzmanlar, C vitaminindeki mekanizmanin kanseri önleyici etkisinin nasil meydana geldiiini araitiriyordu. Ayni araitirmada, elmada bulunan iquercetini adli kimyasal maddenin, C vitamininden daha güçlü bir kanser önleyicisi olduiu belirlendi. C vitaminin...

Beslenme uzmanlari olumsuz hiçbir yani bulunmayan balik etini hararetle tavsiye ederler. Balikta bol miktarda protein, vitamin ve mineral tuzlar vardir. Tuzlu suda yaiamasina raimen balik etinde çok az tuz vardir. Hatta baliklarin birçok türünü doktorlar tuzsuz yemek rejimlerinde önerirler. Yaili baliklarda bulunan lipitlerin insan sailiii üzerine hiçbir zararlari olmadiii gibi vücudu kalp ve damar hastaliklarina karii da korurlar. Bol miktarda balik tüketilen ülkelerde yapilan sailik ve yaiam süresi istatistikleri de bu görüiü destekler. 19. Yüzyilda iki Alman kimya mühendisi, beynin zihi...

Çileie benzeyen ahududu adli meyvelerini yazin ve sonbaharda veren Ahududu bitkisi, Gülgiller'dendir. Asya, Avrupa ve Amerika'nin birçok bölgesinde yetiien ahududunun anayurdu kesin olarak bilinmemekte; ama, bilimsel adindaki "ida" sözcüiü, akla, Ege bölgemizdeki antik Kazdaii yöresini getirmektedir. Bitkinin kütüiü çokyillik; dikenlerle kapli olarak l-2 m'ye kadar boylanabilen sürgünleri ikiyilliktir. Bu sürgünler, ikinci yilinin yaz bailarinda her koltuk gözünde salkim halinde beyaz renkli çiçeklerini açmaya bailar. Çiçekler bir yandan olgunlaiip meyveye dönerken bir yandan da yeni çiçekler...

Her nedense dilimizde hatali olarak iamfistiii diye de adlandirilan leziz fistiklarini sonbaharda veren Antepfistiii aiaci, Sakizaiacigiller'dendir (ya da Antepfistiiigiller). Anayurdu Ortadoiu olan antepfistiii, Akdeniz havzasinda Türkiye, Iran, Irak, Suriye ile tohumlarinin sonradan götürüldüiü Hindistan ve hatta Meksika'da yetiitirilmektedir. Ülkemizde antepfistiiinin yetiitirildiii yerler, baita Gaziantep olmak üzere ianliurfa, Kahramanmarai, Adiyaman, Malatya, Diyarbakir ile Siirt illerimizdir. Kisa boylu bir aiaç olan antepfistiiinin, bei yaprakçiktan oluian yeiil yapraklari, salkimlar...

Son zamanlarda geliien soiuk hava depolarinin sailadiii olanak sayesinde yilin her zamaninda tazeymii gibi sevilerek yenilen armut meyvesini veren Armut aiaci, Gülgiller'dendir. Anayurdu, Anadolu'muz olan armut aiacinin 20 türü ve bilinen 2.000 kadar çeiidi vardir. Bunlardan, ülkemizin hemen hemen her yerinde yetiitirilen armutlar, Pyrus communis bilimsel adiyla anilir. 7-8 m'ye kadar boylanabilen armut aiacinin parçasiz, yalin biçimli yeiil yapraklarinin kenarlari çok ince diilidir. ilkbaharda erken açan beyaz renkli çiçekleri yabani güle benzer. Armut aiaçlari, çoiunlukla ikievciklidir. Yan...

Bolca yaili avokado adli meyvelerini sonbaharda veren Avokado aiaci, Defnegiller'dendir. Anayurdu Orta Amerika olan, ülkemizde Güney Ege ve Akdeniz bölgelerinin kiyi kesimlerinde yetiitirilen, genellikle yayvan, bazen dikine geliien, hepyeiil (yapraklarini dökmeyen) avokado aiaci, 6-20 m. kadar boylanabilir. Koyu yeiil renkli, derimsi dokulu; oval, eliptik ya da mizraiimsi biçimli bol sayida yapraii olan gösteriili bir taci vardir. Yeiil, sarimtirak renkli küçük çiçekleri, salkimlar halinde, aiacin çeiitlerine göre sonbahardan yaz bailarina kadar olan dönemde açar. Bu çiçekler 10 ila 18 ay so...

Çerez olarak yediiimiz çekirdekleri ile çekirdeklerinden çikarilan sivi ve kati yailarini siklikla tükettiiimiz Ayçiçeii bitkisi, Bileiikgiller'dendir. Anayurdu bilinmeyen ayçiçeii, dünyada soya ve yerfistiiindan sonra üçüncü sirayi alan önemli bir yai bitkisidir. Türkiye'de tarimi oldukça yeni olup giderek yayginlaimaktadir. 1,5-3 m. kadar boylanabilen bu biryillik otsu bitkinin sert bir sapi; parçasiz, üçgen biçimli, tüylü, yeiil renkli, sert ve büyük yapraklari vardir. Bitkinin çiçekliii, çapi 40 cm'e kadar ulaiabilen bir kömeçtir. Bu kömecin ortasinda, sayisi 1,500'e kadar çikan ve daha s...

Belki de san rengiyle bize sonbahari ve hüznü animsatan ama çiii ve piimiii sevilerek tüketilen ayva meyvesini veren Ayva aiaci, Gülgiller'dendir. Anayurdu kesin olarak bilinmeyen ayva aiacinin yabani örneklerine Iran, Kafkasya, Kirim, Yunanistan ve çevre bölgelerde rastlanmiitir. Dünyanin birçok yerinde ayva aiaci ya hiç üretilmez ya da pek az üretilir. Türkiye, ayva üretiminde baita gelen ülkelerden biridir. isteiine uygun topraklarda 50-60 yil yaiayan ayva aiaci, müstakil olarak 5-6 m. kadar boylanabilirse de çoiu kez bir ocakta yetiien 2,5-3,5 m. boyundaki büyük çali ya da aiaççik biçimin...

ilkbaharda çailasi sevilerek yenilen ve sonbaharda olgunlaian içi tüm yil boyunca çeiitli iekillerde tüketilen badem meyvesini veren Badem aiaci, Gülgiller'dendir. Anayurdu Iran ve Afganistan yaylalari olan badem aiaci, Eski Yunan ve Romalilar tarafindan Akdeniz havzasina getirilmii ve bölgeye çok iyi uyum sailamiitir. ieftali aiacina benzeyen ama daha uzun ömürlü ve daha boylu olan badem aiaci, 50-100 yil kadar yaiar ve 6-12 m'ye kadar boylanabilir. Aiacin ömrü, boyu, yaprak yoiunluiu ve yapraklarinin iriliii, badem çeiitlerine göre deiiiir. Yaygin ya da dik dallari; ince uzun, kenarlari di...

ilkbaharin müjdecisi gibi pazara ve manavlara ilk gelen sebzelerden Bakla'yi veren, Baklagiller'in örnek bitkisidir. Anayurdu Avrupa ve Asya kitalari olan baklanin, 5.000 yil kadar önceleri Çin'de yetiitirildiii eski metinlerde görülmektedir. Ülkemizde de bol bol yetiitirilen ve tüketilen bakla, 60-100 cm. boylanabilen biryillik otsu bitkidir. Toprakta l m. kadar derine inebilen güçlü bir kök yapisi ile dört köie kesitli içi boi gövdesi vardir. Uygun koiullarda bitki, birkaç gövde birden oluiturup kardeilenerek ürününü artirmayi sailar. Bakla bitkisinin iki türlü yapraii vardir: Asil yaprakla...

Aslinda yaz sebzesi olduiu halde tazesi, konservesi, kurutulmuiu ya da dondurulmuiuyla her mevsimde sofralarimizda layik olduiu yeri bulan Bamya'yi veren bitkisi, Ebegümecigiller'dendir. Anayurdunun Amerika ve Asya kitalari olduiu bazi kaynaklarda belirtilmekteyse de, Afrika'da iimdiki Etyopya ile Sudan'da çok uzun yillar ve hatta Amerika kitasinin keifinden önce bamyanin taninip yetiitirildiii bilinmektedir. Bamya, iliman iklimlerde biryillik; tropik ve astropik iklimlerde çokyillik bir kültür bitkisidir. Biryillik bamyalar 60-90 cm. boylanirken çokyillik olanlar 1,5-2 m'ye kadar boylanip a...

Bezelye adli lezzetli ve çok besleyici sebzeyi ilkbaharda ve yazin veren Bezelye bitkisi, Baklagiller'dendir. Anayurdu bilinmeyen bezelye bitkisi çok eski çailardan beri Avrasya'da yetiitirilmiitir. Günümüzde dünyanin pek çok yerinde olduiu gibi Türkiye' de de bol bol yetiitirilmektedir. Bahçe bezelyesi (P. sativum) adi verilen bu biryillik otsu bitkinin birçok çeiidi vardir: Bunlardan bazisi bodur olup en çok 30-40 cm. boylanarak yeiil yapraklariyla topraia yayilip zemini örter. Sirik bezelyesi denilen diier çeiidi, gövdesinden çikardiii sülüklerle yüksek boylu ne bulursa ona tutunan tirmani...

Türk mutfaiinin vazgeçilmez sebze öielerinden biri olan Biber'i veren bitkisi, Patlicangiller'dendir. Anayurdu Güney Amerika' dan tüm dünyaya yayilip ülkemizde de bol bol yetiitirilen biberin, 700 kadar türü vardir. 50-100 cm. kadar boylanan biryillik otsu bitki biberin sap ve dallari zamanla odunsulaiir. Bazi yerlerde ikiyillik bitki olarak geliimekte ve çalmiii görünüi kazanmakta; hatta tropik bölgelerde aiaççik haline gelmektedir. Biber bitkisinin türlere göre deiiimekle birlikte, uzunca oval biçimli, kenarlari düz yapraklarinin rengi, yeiilin açiktan koyuya kadar deiiien tonlarinda olur. ...

Kirmizimtirak siyah renkli, duta benzeyen üzümcüklerden oluian böiürtlen adli meyvelerini yaz sonuna doiru veren ve bazen bahçe çitlerini berkitmek üzere yetiitirilen Böiürtlen bitkisi, Gülgiller'dendir. 400'ün üzerinde doial ya da kültür türü olan Rubus cinsi bitkilerden, burada R. fruticosus adli olani ele alacak ve Adi Böiürtlen veya kisaca Böiürtlen adiyla anacaiiz. 3 m'ye kadar boylanabilen bu türün anayurdu Güney, Bati ve Orta Avrupa'dir. Kütüiü çokyillik ve sürgünleri ikiyillik olan bu hepyeiil, çok dalli ve çali karakterindeki bitkinin yay biçimindeki sürgünlerinin üzerleri, ucu kivri...

Büyük kentlerde ev hanimlarimizca pek tutulmayan ama Anadolu'nun bazi yörelerinde sevilip yaygin iekilde tüketilen Börülce'yi veren bitkisi, Baklagiller'dendir. Birkaç önemli türü olan ve bunlarin kökeni dünyanin çok farkli bölgelerinde bulunan börülcelerden ülkemizde yetiitirilen adi börülcenin (V. unguicilata) anayurdu Afrika kitasidir. Türkiye'de Bati ve Güney Anadolu'da yetiitiriciliii yapilan bu börülce türü, 30-300 cm. kadar boylanabilen, biryillik sarilici otsu bitkidir. Yakin zamanlara kadar fasulyeler arasinda sayilan ama günümüzde kendi özel cinsi içinde tanimlanan börülcenin gövde ...

Bazi kaynaklarda, "Sebzeler arasinda bir mucize" diye tanimlanan ama ne yazik ki Türkiye'de çok az tüketilen Brokoli, Turpgiller'dendir. Anayurdu bilinmeyen biryillik otsu bitki brokolinin tarimi, Avrupa'nin güneyinde ve ABD'de yaygin biçimde yapilmaktadir. Ülkemizde brokoli üreticiliii iimdilik çok azdir. Karnabahara benzetilen bitkiye bazi yerlerde italyan karnabahari ya da karnabahar azmani adlari da verilir. 30-50 cm. kadar boylanabilen brokolinin 5-10 cm. kalinliiindaki gövdesi etlidir. Gövdeye uzun birer sapla bailanan oval biçimli, yeiil ya da gri tonlardaki yapraklarinin üzeri mumla k...

Brokoli gibi kansere yakalanma rizikosunu büyük ölçüde azaltan bir baika kii sebzesini veren Brüksel lahanasi, Turpgiller'dendir. Anayurdu bilinmeyen bitki, ABD ve Avrupa'da yaygin iekilde yetiitirilmektedir. Türkiye'de de tarimi bailamii olup sebze, halk arasinda yavai yavai taninmaktadir. Biryillik otsu bitki olan Brüksel lahanasi, fide durumundayken lahanaya çok benzer. Ama sonra, gövdesi 60-90 cm'ye kadar boylanir, gövde üzerinde kalin saplarin ucunda, koyu yeiil renkli, beyaz damarli iri yapraklari uzar. Bu yapraklarin koltuiundan çikan tomurcuklar, küçük yuvarlak baiçiklara dönüiür. Mi...

Tazesini sonbaharda ve kurusunu yil boyunca severek yediiimiz çok besleyici ceviz meyvesini veren Ceviz aiaci, Cevizgiller'in örnek bitkisidir. Yapraklarini döken ve 40 dolayinda türü olan ceviz aiaçlarinin en yaygin bilineni ve ülkemize çok iyi uyum sailamii olani, Adi ceviz (J. regia L.) türüdür. 150-200 yil yaiayabilen, 20-25 m. kadar boylanip 350-400 metrekarelik alani yoiun bir gölgeyle kaplayabilen bu türün genii küre biçiminde taci vardir. Gençken aiacin gövdesi gümüii renkte ve düz bir kabukla örtülüyken yailandikça kabuiun rengi koyulaiip üzeri çatlaklarla dolar. Koyu yeiil renkli bi...

ilkbahar ve yaz mevsimlerinde güzel kokusuyla ve üzerine dökülen toz iekerle tadi artirilmii hoi lezzetiyle yemek üzerine yenmek üzere sofralarimizi zenginleitirip beslenme keyfimizi artiran çilek adi meyvesini veren Çilek bitkisi, Gülgiller'dendir. Birçok türü ile çeiitleri bulunan Fragaria cinsi çokyillik otsu ve sürüngen bitki olan çilekler kök, kökgövde, yaprak, kol (stolon), çiçek ve meyve salkimlarindan oluimaktadir. Kökgövdesinden çikan ana (ya da birincil) kökleri sertleitiiinde, koyu kahverengileiir ve sayilari 20-30 kadar olur. Yan (ya da ikincil) kökleri çok sayida ve beyaz renklid...

Sebze olmadiii halde, çeini vermesi için yaprak, sap ve tohumlari birçok yemek ile besine katilan Dereotu bitkisi, Maydanozgiller'dendir. Anayurdu Akdeniz havzasi olan dereotu, ülkemizde bol bol yetiitirilen, 60-70 cm. kadar boylanabilen bir ya da ikiyillik otsu bitkidir. içi boi yuvarlak kesitli gövde ve saplari ile ince yapili, hafif tüylü yapraklari mavi-yeiil renkli ve hoi kokulu olur. Yaz ortalarinda bitki, tepesinde 20 cm. kadar geniiliie varan iemsiyeye benzer çiçek salkimlarini oluiturur. Bu iemsiyelerde, sari renkli, hoi kokulu minik çiçekleri yer alir. Çiçekleri yaz sonuna doiru olg...

Yemek, salata ve sandviçlerimizin yararli ve lezzet verici öiesi Domates'i veren bitkisi, Patlicangiller'dendir. Anayurdu Amerika kitasi ve özellikle Güney Amerika'daki (And dailarinda) Peru olan domates, bir-yillik otsu bitkidir. Tüm dünyada ve ülkemizde çok yaygin biçimde yetiitirilmektedir. 50-200 cm. boylanabilen, pek çok çeiidi bulunan domates bitkisinin, genellikle desteklenmeden büyüyemeyen dik, etli, üzeri pürtüklü ve çok dalli, kalinca bir gövdesi vardir. Bu gövde, bitki gençken yumuiak ve üzeri tüylerle kapli olur. Geliimesi ilerleyen bitkide gövde köieleiir, sertleiir ve odunsulaii...

Ak, kara ve kirmizi ya da mor renkli meyvelerini mayis ayindan temmuz bailarina kadar severek yediiimiz Dut aiaçlari, Dutgiller'in örnek bitkileridir. 10-15 m. kadar boylanabilen akdut (M. alba), Çin kökenli; 3-15 m. boylanabilen karadut (M. nigra), Iran kökenli ve 15-20 m. boylanabilen kirmizi ya da mordut (M. rubra), Kuzey Amerika kökenlidir. Aslinda 12 ayri türü olan dut aiacinin, yukarida saydiiimiz üç önemli örneii Türkiye'de bol bol yetiitirilmektedir. Dut aiaçlari, çoiunlukla yapraklarini döken bitkilerdendir. Dikine uzayan gövdesi, sik dallari ve almaiik dizili yeiil renkli yapraklari...

Sonbahar baiindan ilkbahar bailarina deiin elma adi verilen, bedene çok yararli ve lezzetli taze meyvelerini severek yediiimiz Elma aiaçlari, Gülgiller'dendir. Dünyada en çok tüketilen meyve türü olan elmanin 25 türü ve 6.000 kadar çeiidi vardir. Anayurdu, ülkemizi de içermek üzere Asya olan elma, Türkiye'de iklimi uygun olan pek çok yörede üretilmektedir. Boyu 7-8 m'ye kadar çikan elma aiaçlarinin, türe göre, koyu griden çok pembe renge kadar deiiien silindirik muntazam gövdesi vardir. Dallari, odun ve meyve dali ile obur dallar olmak üzere üç gruba ayrilir. Elma aiacinin yapraklari genii, k...

ilkbaharda piyasaya çikan, yazin müjdecisi olan ve besleyici, sailikli ve çok lezzetli yemekleriyle sofralarimizi ienlendiren enginar adli sebzeyi veren Enginar bitkisi, Bileiikgiller'dendir. Anayurdu Akdeniz havzasi olan enginar bitkisi, en çok bu bölgenin ülkelerinde ve gösteriisiz miktarda olsa da Türkiye'de yetiitirilmektedir. 50-150 cm. kadar boylanabilen bu çokyillik otsu bitkinin kisa, kalin bir gövdesi ve bu gövdeden uzayan sürgünleri (çiçek saplari) vardir. Bitkinin rozet biçiminde geliien almaiik dizili iri yapraklari, düz ya da çok parçali, sapsiz, gri-yeiil renkli ve yumuiak diken...

Çailasini ilkbaharda, olmuiunu ilkbahardan sonbahara kadarki dönemde ve Kurutulmuiunu yil boyunca severek yediiimiz erik meyvesini veren Erik aiaci, Gülgiller'dendir. Dünyanin pek çok bölgesinde yetiitirilen çeiitli erik aiaçlari, ülkemizin hemen hemen her yerinde de yetiitirilmektedir. Meyvesinin olgunlaima dönemleri göz önüne alinarak erikler; erkenci caneriii (P. cerasifera), yaz ortalarinda olgunlaian Japon ya da italyan eriii (P. salicina) ve aiustosta olgunlaimaya bailayan Avrupa eriii (P. domestica) ana gruplarina ayrilir. Bu gruplarda yer alan türlerdeki aiaçlar, 4-12 m. kadar boyla...

Tazesiyle kurusuyla mükemmel bir besin olan ve sailiia yararli birçok etkisi bulunan Fasulye'leri veren bitkiler, Baklagiller'dendir. Anayurdu Amerika kitasi olan ve on altinci yüzyilda Avrupa'ya getirilip oradan tüm dünyaya yayilarak yetiitirilmeye bailanan fasulyeler, genellikle biryillik sarilgan otsu bitkilerdir. Birçok türü bulunan fasulyeler, sirik fasulyeleri ve bodur fasulyeler olarak iki ana gruba ayrilir. Sirik fasulyelerinin çali, ayiekadin, ieker ve barbunya gibi türleri; bodur fasulyelerin yer ve ferasetsiz adi verilen türleri vardir. Önceki yillarda soya ve börülceler fasulye gr...

Sonbaharda tazesini ve yil boyunca kurutulmuiunu çerez olarak severek yediiimiz findik meyvesini veren Findik bitkileri, Huigiller'dendir. Anayurdu ülkemizin kuzeydoiu bölgeleri olan findik bitkileri, Antik dönemde Yunanistan'a götürülmüi ve oradan Avrupa'ya yayilmiitir. On yedi önemli türü olan findiiin günümüzdeki üretimi, yabani findik (C. avellana), badem findik (C. maxima) ile tombul findiiin (C. pontica) melezlenmeleriyle yapilmaktadir. Türkiye'de yetiien findik bitkileri, 3-5 m kadar boylanirken yurtdiiinda yetiien yabani findik bitkileri 10-20 ve hatta 40 m'ye kadar boylanabilmektedir...

Yaz diiinda üç mevsim boyunca acimsi tatli ama çok iifali suyunu sikarak keyifle içtiiimiz greyfurt adli meyvesini veren Altintop aiaci, Turunçgiller'dendir (Narenciye). Anayurdu Karayipler denizindeki Jamaika adasi olan altintop aiaçlari, oradan 17. yüzyilda dünyanin sicak bölgelerine getirilmii ve daha sonra ülkemizde, özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde de yetiitirilmeye bailanmiitir. 4-6 m. kadar boylanabilen altintop aiacinin, toprakta derinlere inebilen sailam kök bir yapisi ile dik ve düz bir gövdesi vardir. Çok iyi yapili dallarinda, koyu yeiil renkli, sert, parlak ve pürüzsüz yüzey...

Besinlerimiz arasinda belki de bedenimize en yararli sayilan ve sözgeliii Belçika'da çocuklari yemeleri konusunda yüreklendirmek için meyve sinifina sokulan Havuç'u veren bitkisi, Maydanozgiller'dendir. Anayurdunun Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika olduiu savunulan havuç, günümüzde dünyanin pek çok yeri ile Türkiye'de bol bol yetiitirilmektedir. Bugün makbul sayilan havucun, birçok yabani türünün yillarca süren seleksiyonlari sonucunda elde edilmii 8 önemli çeiidi vardir. 50-100 cm. kadar boylanan havuç, ikiyillik bir kültür bitkisidir. Birinci yilinda toprak altinda bulunan ve yenilen etki kökler...

Körpesi salatalarin vazgeçilmez öiesi olan ve de tek baiina keyifle kitir kitir yenilen Hiyar'i veren bitkisi, Kabakgillerdendir. Anayurdu Hindistan ile Uzakdoiu'dur. Biryillik sürüngen otsu bitki hiyarin topraiin üzerinde bir-iki metre uzayabilen gövdesi; yeiil renkli, genii parçali, sert ve kaba yapraklan; sari renkli çiçekleri ve dallarinda tutunucu sülükleri vardir. Çiçeklerinin olgunlaimasiyla yaz aylarinda, yüzeyi az ya da çok pütürlü, tüylü ya da hafif dikenli oluklari bulunan meyvelerini verir. 20-25 cm. uzunlukta, kabuiu koyu yeiil renkli olan hiyar meyvesinin eti gevrek, sulu ve ser...

Yapraklari salata olarak sevilip yenilen Hindiba'yi veren bitkisi, Bileiikgiller'dendir. Çeiitli kaynaklarda bitkinin anayurdunun Hindistan, Endonezya ya da Misir olduiu belirtilmektedir. Ülkemizde yakin yillara kadar yabanilerinden yararlanilirken son zamanlarda kültüre alinmii ve daha iyi nitelikli hindibalar yetiitirilmeye bailamiitir. Hindiba, 50-100 cm. kadar boylanabilen iki-yillik otsu bitkidir. Birinci yilinda, toprak üzerinde rozet ieklinde yayilan açik yeiil renkli yapraklari; ikinci yilinda, bu rozetin orta yerinden uzayan çiçek saplarinin üzerinde açan çiçekleri görülür. Açik mavi...

Ramazanda iftar sofralarimizin vazgeçilmez tatli yiyeceii hurma meyvesini veren Hurma bitkisi, Palmiyegiller'dendir. iki yüz kadar çeiidi bulunan ve anayurdu Kuzey Afrika ile Arap Yarimadasi olan hurma aiaçlari, günümüzde Akdeniz havzasinin güneyi, Ortadoiu, Kaliforniya ve Avustralya ile ülkemizde Ege ve özellikle Akdeniz bölgemizin kiyi ieridinde yetiitirilmektedir. Ayrica, ülkemizde yetiien Datça (Girit) hurmasi ve Gölköy hurmasi adli iki alt türü bulunmaktadir. Bu iki türün meyveleri Arap hurmasininkiyle ayni lezzettedir ama eti azdir. 15-24 m. kadar boylanan hurma aiacinin dali olmayan ya...

Ünlü çizgi film kahramani Temel Reis sayesinde çocuklarin en sevdiii sebze durumuna gelen Ispanaii veren, Ispanakgiller'in örnek bitkisidir. Anayurdu Kafkasya, Iran, Afganistan ve Türkmenistan olan ispanaiin yabani örneklerine o bölgelerde rastlanmakta ve bunlar yerli halk tarafindan yemeklik olarak kullanilmaktadir. Ispanak, dünyada ve ülkemizde bol bol üretilen ve tüketilen sebzelerden biridir. Pek çok çeiidi bulunan ve oldukça kolay yetiitirilen ispanak, biryillik otsu bitkidir. Güçlü bir kazik kökü ile buna baili topraiin yüzeyine yakin geliien ince saçak kökleri vardir. Yapraklarinin biç...

Tazesini yazin, kurutulmuiunu yilin her zamaninda severek yediiimiz incir adli meyveyi veren incir aiaci, Dutgiller'dendir. Kismen yaprak döken, kismen hepyeiil aiaç, aiaççik ya da çali formunda 750 kadar türü olan incirin anayurdu Önasya ile Akdeniz havzasidir. Yurdumuzda özellikle Ege bölgesi ile diier ilik yörelerde incir aiaci yetiitirilmektedir. 8-10 m'ye kadar boylanabilen incir aiacinin odunu yumuiaktir. Koyu yeiil renkli, derin girintili bei loplu, bir tür süt salgilayan yapraklari; yazin açan, genelde tek eieyli yeiil renkli çiçekleri vardir. Yaz bailarindan ekim sonlarina kadar deii...

Nefis yaz sebzelerinden biri olan Kabaii veren, Kabakgillerin örnek bitkisidir. Anayurdunun Kuzey Amerika olduiu sanilmakta ve Amerikan ingilizcesindeki kabak sözcüiünün Kizilderililerin dilinden alindiii savunulmaktadir. Ülkemizin hemen her yerinde yetiitirilen otsu kabak bitkisinin, boyu birkaç metre uzayabilen köie kesitli sürüngen bir gövdesi vardir. Bu gövdenin üzerinde, diken gibi sert tüyler ile bitkinin tutunmasina yarayan sülükleri bulunur. Bitkinin yapraklari iri, kaba ve diken gibi tüylerle kaplidir. Tekevcikli sari renkli çiçeklerinde, çanak ve taç yapraklarinin dibi bitiiiktir. B...

Pek lezzetli yemek ve salatalariyla sonbahar, kii ve ilkbahar sofralarimizi zenginleitiren Karnabahar, Turpgiller'dendir. 20-40 cm. kadar boylanabilen ikiyillik otsu karnabaharin anayurdu Akdeniz havzasinin doiu kesimidir. Ülkemizde de bol bol yetiitirilen karnabahar bitkisinin koyu yeiil renkli, beyaz damarli iri yapraklari lahananinkine çok benzer. Karnabaharin yenilen kismi; baiini (kellesini) oluituran çiçeklik ve çiçekleridir. En makbul karnabaharlar baii siki olanlardir. Güzlük karnabaharin baii orta irilikte, siki ve beyaz çiçekli; kiilik karnabaharin baii iri, siki ve beyaz çiçekli ve...

Serinletici ve lezzetli bir meyve olan karpuzu yaz mevsimi ile sonbaharda veren Karpuz bitkisi, Kabakgillerdendir. Anayurdu kesin olarak bilinmeyen bitkinin yabani türlerine Kuzey Afrika ile Sudan'da rastlanmaktadir. Ülkemizde karpuz üretimine en uygun yerler Çukurova ve Güneydoiu Anadolu bölgeleri ile Ege ve Akdeniz bölgelerinin kiyiya yakin yöreleridir. Toprak üzerine yatarak 3-5 m. kadar boylanabilen karpuz bitkisinin iri yapraklari parçali, küçük çiçekleri sari renklidir. 5-10 kg. aiirliia kadar çikan meyveleri yuvarlak, oval, silindirik ve son zamanlarda üretilenleri dikdörtgen biçimli; ...

Aslinda meyvesi yazin ve sonbaharda olgunlaitiii halde geliien seracilikla neredeyse tüm mevsimler boyunca yenilebilen kavunu veren Kavun bitkisi, Kabakgiler'dendir. Biryillik sürüngen gövdeli otsu bitki kavunun anayurdu Önasya'dir. Ülkemizde, çok soiuk olan bazi yöreler diiinda hemen her yerde yetiiebilmektedir. Bitkinin gövdesi topraiin üzerinde 3-5 m. uzayabilir. Yapraklari oldukça iri, yürek biçiminde ve belli belirsiz köielidir. Sari renkli erkek ve diii birevcikli çiçekleri, ayni bitki üzerinde yaprak koltuklarinda yer alir. Tozlaima, böcekler ve özellikle halanlari sayesinde olur. 80-1...

Yaz ortasinda soframizda taze meyve olarak sevilip yendiii gibi kurusu, hoiafi, kompostosu, reçeli, marmeladi, iurubu, meyve suyu, iekerlemesi, pestili ve tatlisi da makbul sayilan kayisi meyvesini veren Kayisi aiaci, Gülgiller'dendir. Kimi kaynaklarda anayurdunun Çin, kimilerinde de Doiu Anadolu'da bir dönem Ermenilerin yaiadiii bölge olduiu belirtilen kayisi aiaci, Akdeniz havzasi ülkelerinden, Kaliforniya'ya ve hatta Avustralya'ya kadar uzanan genii coirafyada yetiitirilmektedir. 4-6 m. boylanan aiacinin dallari, yayilarak ya da dikine uzar. Yeiil yapraklari yürek biçimini andirir. ilkbaha...

Kimimize hoi gelen, kimimizin nahoi bulduiu kokusu nedeniyle sevilen ya da nefret edilen Kereviz adli kii sebzesi, Maydanozgiller'dendir. Anayurdu Akdeniz havzasi ile Kafkasya olan yabani kereviz adli bitkinin ayiklanmasi ve islahiyla kültüre alinmiitir. 30-100 cm. boylanabilen, her bölümü keskin kokulu ve ikiyillik otsu bitki olan kerevizin kökü ve/veya yapraklari sebze olarak tüketilmektedir. Bitkinin ilk yilinda yumrusu (kökgövdesi) geliiir. ikinci yilinda saplari geliiip çiçek açar ve tohum verir. Kerevizin yumru kökü geliikin olanlarina kök kereviz, çok parçali ve sapi oluklu yapraklari ...

Sonbahar mevsiminde piyasaya çikip da kebap edilmiiiyle, hailanmiiiyla, iekerlemesiyle, pastalariyla ve bazi yemeklerdeki garnitürünü severek tükettiiimiz kestane adli meyvesini veren Kestane aiaci, Kayingiller'dendir. Dünyada üç kitada, yani Asya, Afrika ve Amerika'da yetiien kestane aiaçlarinin 12 türü vardir. Bunlardan en sevilen meyveleri veren Anadolu kestanesinin (C. sativa) anayurdu ülkemizdir. Bu tür, boyu 30 m'yi ve gövde çapi l m'yi aiabilen ulu aiaçlardir. Kisaca kestane diye adlandiracaiimiz bu türün genç aiaçlari dikine büyür. Aiaç yailandikça taci yayvanlaiir. Gövdesi dik ve düz...

ilkbahar sonu ile yaz mevsiminin en hoi meyvelerinden birini veren Kiraz aiaci, Gülgiller'dendir. Anayurdu Kuzey Anadolu olan kiraz aiaci, antik dönemde Yunanistan'a götürülmüi ve oradan Avrupa'ya yayilmiitir. Yabani kiraz aiaçlari 20-25 m'ye kadar boylanabilirken bahçe kirazi (Prunus: Cerasus avium) daha kisa boylu bir aiaçtir. Düz ve dik gövdeleri grimsi siyah ya da donuk siyah renkli ve enine çizgilidir. Dallari düzgün olan kiraz aiacinin yapraklari viineninkinden daha iri, oval biçimli, yaprak ayasi buruiuk, alt yüzü tüylü, ucu sivri ve kenarlari testere gibi diilidir. Çiçekleri tek tek d...

Kivi adli, ülkemizde yeni yeni taninan ve C vitamini yönünden çok zengin olan, meyvesini ekim-kasim aylarinda bol bol veren Kivi asmasi, Aktinidyagiller'dendir. Anayurdu Çin olmasina kariin bu bitkiyi ve meyvesini, ülkesinin haberci kuiu Kiwi adiyla dünyaya tanitan Yeni Zelanda'dir. Kivi asmasi, yapraiini döken, tirmanici ve sarilici, üzüm asmasina benzeyen, güçlü bir bitkidir. Aiaçlara ve insan eliyle yapilmii desteklere tirmanarak 5-7 m. kadar boylanabilir. Ekonomik ömrü 20-30 yildir. Ana gövdesi 20 cm'ye kadar kalinlaiabilir. Genç sürgünleri (dallari), parlak kirmizi renkte tüylerle kaplid...

Sailiiimiza çok yararli etkileri olduiu halde ülkemizde ne yazik ki pek az taninan ve tüketilen kuikonmaz adli sebzesini veren Kuikonmaz bitkisi, Zambakgiller'dendir. Anayurdu kesin olarak bilinmeyen kuikonmazlarin 150 kadar türü vardir. Bunlardan bazisi pek ince yaprakli süs bitkisiyken, bazisi da Ege ve Akdeniz bölgemizin kiyi kesimlerinde doial olarak yetiien ve halk tarafindan toplanip sarmaiik adiyla sebze gibi deierlendirilen türdür. Burada konumuza giren ve sofralik sebze olarak tüketilen, tibbi kuikonmaz ya da kültür kuikonmazi (A. officinalis) türüdür. Bu çokyillik bitkinin toprak al...

Sailiiimiza pek önemli etkileri bulunduiu ve leziz bir kii sebzesi olduiu halde belki de sindirimin güçlüiü nedeniyle sofralarimizda hak ettiii yeri alamayan Lahana' yi veren bitkisi, Turpgiller'dendir. Anayurdu bilinmeyen, yabani örneklerine Güney Avrupa'da rastlanan ve ülkemizin hemen her bölgesinde yaygin olarak yetiitirilen lahana, iki-yillik otsu bir bitkidir. Birinci yilinda yenilen kisimlarini, ikinci yilinda çiçek ve tohumlarini oluiturur. Kabarik, içe doiru bükülme özelliii taiiyan damarlari (bitkinin, bu damar özelliiiyle yapraklari içe doiru bükülüp bai bailar) olan, kiriiik ve dal...

Geliitirilen saklama teknikleri ve yatak limonculuiu sayesinde, yilin her zamaninda limon adli meyvesini piyasada bulabildiiimiz Limon aiaci, Turunçgiller'dendir (Narenciyeler). Anayurdu Hindistan ile Uzakdoiu ülkeleri olan limon aiaci, 12. yüzyilda Sicilya'ya getirilmii, oradan Akdeniz havzasina ve daha sonra tüm sicak iliman iklimli bölgelere yayilmiitir. Ülkemizde Akdeniz ve Ege bölgelerinde bolca yetiitirilen limon aiaci, 3-6 m. kadar boylanir ve kiiin yapraklarini dökmez. Gövde ve dallarinin kabuiu koyu gridir. Almaiik dizili, açik yeiil renkli, elips biçimli iri yapraklarinin dokusu ser...

Erkenci türleriyle sonbaharin bailarinda piyasaya çikan ve kii ortasinda son turfandalari yenilen mis kokulu, hoi tatli mandalina meyvesini veren Mandalina aiaci, Turunçgiller'dendir (Narenciyeler). Anayurdu büyük olasilikla Çin ya da Laos olan mandalina aiaci, ülkemizde baita Akdeniz ve Ege bölgelerinin kiyi ieridi olmak üzere Karadeniz ve Marmara bölgelerinin bazi kesimlerinde yetiitirilmektedir. 5-8 m'ye kadar boylanabilen bu hepyeiil aiacin, toprakta derine uzayan sailam bir kök yapisi, ince ama dikine boylanan bir gövdesi vardir. Düzgün yapili dallarinda koyu yeiil renkli, portakalinkind...

Yilin her mevsiminde salatalarimizin gevrek, lezzetli ve besleyici öiesi Marul ve benzeri bai salatalari veren bitkiler, Bileiikgiller'dendir. Anayurdu Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika olan marul ve benzeri salatalar, günümüzde dünyanin pek çok yeri ile ülkemizde yaygin iekilde yetiitirilmekte ve bol bol tüketilmektedir. Marullarin, toprakta oldukça derine inen kazik kökü ile bunun çevresinde geliien çok sayida saçak kökü vardir. Marullar, yapraklarinin renk, biçim, irilik, uzunluk, geniilik ve etlilik özellikleriyle düz ya da kivircik yüzeyli oluiu bakimindan çeiitlerine göre farkliliklar göster...

Eski Yunan ve Romalilar döneminden beri sofralari süsleyen, sebze olmadiii halde birçok yemekle salatalara çeini vermesi için yapraklari katilan Maydanoz, Maydanozgiller'in örnek bitkisidir. Anayurdu Akdeniz havzasi olan, dünyada ve ülkemizde yaygin iekilde yetiitirilen maydanoz, ikiyillik otsu bir bitkidir. Birinci yilinda 30-40 cm. kadar boylanabilen bitki, bol yaprakli bir rozet oluiturur. ikinci yilinda gövdeleri oluiarak bunlarin aralarindan 80-100 cm. kadar uzayan saplarinin ucunda, iemsiye biçiminde bai oluituran ufak, sari renkli pek çok çiçek açar. Maydanozun gövdesi ve saplari yuva...

Kirmizi tanelileriyle yapilan çorbasini severek içtiiimiz; yeiil taneleriyle hazirlanan salata, yemek ve köftesini keyifle yediiimiz doial protein kaynaii Mercimek bitkisi, Baklagiller'dendir. Anayurdu Akdeniz havzasi ve Anadolu olan biryillik tarim bitkisi mercimek, buradan dünyanin öteki kesimlerine de yayilmiitir. Türkiye, mercimek üretiminde dünyada baita gelen ülkelerden biridir. Kisa boylu, sarilgan, gösteriisiz bir bitki olan mercimeiin sapinda, kariilikli dizili birleiik yapraklan, yaprak saplarinda sülükleri ve beyaz renkte açan çiçekleri vardir. Bu çiçeklerin döllenmesi ve olgunlaim...

Yaz mevsiminde kebap edilmiiini ya da hailanmiiini, kiiin patlatilmiiini çerez olarak zevkle yediiimiz misiri veren Misir bitkisi, Buidaygiller'dendir. En çok 3-4 m'ye kadar boylanabilen biryillik bu iri tarim bitkisinin anayurdu Güney Amerika'dir. Oradan denizciler tarafindan Avrupa, Afrika, Çin ile Hindistan'a getirilmii ve daha sonra tüm dünyada yaygin biçimde yetiitirilmeye bailamiitir. Ülkemizde, Misir'dan getirildiii için bitkiye bu adin verildiii sanilmaktadir. Misir bitkisinin 4 cm. çapa eriien sert ve dik gövdesi, boiumlu ve bu boiumlar arasinda gövdenin içi boitur. Gövde üzerinde, a...

Genellikle diier meyvelerden daha pahali olduiu halde lezzetli oluiu ve besleyiciliii nedeniyle yeilenerek tüketilen meyvelerini sonbahardan bailayarak bazi yillarda nisan ayina kadar veren Muz, Muzgiller'in örnek bitkisidir. Anayurdu kesin olarak bilinmeyen, dünyanin sicak yerlerinde ve ülkemizde Akdeniz bölgesinde yetiitirilen muz bitkisinin 40 türü ve 250 kadar çeiidi bulunmaktadir. 1-15 m. kadar boylanan, ödünsüz iri gövdeli, genii yaprakli çokyillik otsu bir bitkidir. Gerçek gövdesi soian biçiminde ve topraiin altindadir. Yapraklarin iç içe geçmii kinlari, toprak üstünde muzun "yalanci g...

Sebze olmadiii halde bazi yemek ve besinlere özel çeinisini vermesi için yapraklari katilan Nane bitkisi, Maydanozgiller'dendir. Dünyanin iliman bölgelerinde yetiien Mentha cinsi 25 çeiit bitkinin genel adi nane olup burada konumuzu ilgilendiren Bahçe nanesi'nden (M. piperita) söz edecek ve bitkiyi kisaca nane diye adlandiracaiiz. Ülkemizde de bol bol yetiitirilen bu nane, 30-40 cm. kadar boylanabilen çokyillik otsu bir bitkidir. Dört köie kesitli, kirmizimsi renkli gövdesi ve dallari; kariilikli dizilen kenarlari diili, keskin ama hoi kokulu koyu yeiil yapraklari vardir. Bitki temmuz-aiusto...

Kutsal kitaplarda adi sikça anilan ve sonbahar mevsiminde sevilerek yenilen nar meyvesini veren Nar aiaci, Nargiller'in örnek bitkisidir. Çeiitli kaynaklarda narin anayurdunun, Anadolu'yu da içermek üzere Bati Asya'nin çeiitli ülkeleri olduiu belirtilmektedir. Çekirdeklerinin kuilarin diikisiyla taiinmasiyla günümüzde pek çok ülkede, ülkemizde ise baita Ege ve Akdeniz bölgeleri olmak üzere iklimi uygun birçok yörede nar aiaci yetiitirilmektedir. Ekonomik ömrü 30-50 yil olan ve 4-5 m'ye kadar boylanabilen nar aiacinin, 100 yil kadar yaiayabilen güçlü bir kök sistemi vardir. Bitkinin ince, eir...

Yemeklik pancar diye de nitelendirilen Pancar'i veren bitkisi, Ispanakgiller'dendir. Pancarlarin, aralarinda konumuzu ilgilendiren yemeklik kirmizi pancardan baika, iekerpancari ile hayvanlar için yem pancari da dahil olmak üzere 15 kadar türü vardir. Çiçek saplariyla l-15 m. kadar boylanabilen ve anayurdu Avrupa kitasi olan kirmizi pancar, ülkemizde de bolca yetiitirilen ikiyillik otsu bir bitkidir. Birinci yili içinde bitkinin toprakalti yumrulariyla topraküstü yeiil kisimlari, ikinci yilinda çiçek sapi, çiçek ve tohumlari geliiir. Bazi koiullarda bütün bu geliiimlerin hepsi ayni yil içinde...

Niiastaca zengin patates adli yumrulari insan yiyeceii ve hayvan yemi olarak kullanilmak üzere yetiitirilen Patates bitkisi, Patlicangiller'dendir. Anayurdu Güney Amerika'daki And dailari bölgesi olan patates, 16. yüzyilda Avrupa'ya ve iki yüz yil önce ülkemize getirilmiitir. Önce Doiu Anadolu bölgemizde yetiitirilen bitki, yüz yil kadar önce Bati illerimizde de yayginlaimaya bailamiitir. Biryillik otsu bitki olan ve 50-100 cm. kadar boylanabilen patatesin zayif bir kök yapisi vardir. Bitkinin gövdesi üç bölümden oluiur: Toprak üzerine çikan saplari üç köie kesitlidir. Toprak altindaki yumrul...

Besleyici deieri çok fazla olmadiii halde Türk mutfaiinda hazirlanan nefis yemekleri pek beienilerek yenilen Patlican'i veren, Patlicangillerin örnek bitkisidir. Anayurdu Hindistan olan otsu patlican bitkisi, normal koiullarda 45-75 cm., bitkiye çok uygun koiullarda 1,5 ve hatta 2 m. kadar boylanabilir. Uzun ve sailam bir kazik kökü ile buna bailanan yan kökleri vardir. Yuvarlak kesitli otsu gövdesi, kisa sürede sertleiip odunlaiir. Kenarlari düz olan yeiil renkli yapraklari ufak, ince ve uzun ya da büyük ve genii olur. Bitkinin erselik özellik taiiyan mor renkli çiçekleri kendi kendisini döl...

Kii ya da yaz mevsimlerinde yapraklari beienilip sebze olarak yenilen Pazi bitkisi, Ispanakgiller'dendir. Anayurdu Akdeniz havzasi, Anadolu, Kafkasya ve Ortadoiu olan bitkinin yabani örneklerine ülkemizdeki kirlarda rastlanmaktadir. Bunlar, fakir halk tarafindan toplanir ve yapraklari yenilir. Kültür bitkisi olarak pazi, ülkemizde sikça yetiitirilmektedir. Bir metre kadar boylanabilen ikiyillik otsu bitkidir, iri, geniiçe, kalin damarli uzun yapraklan, pazi çeiitlerine göre koyu veya açik yeiil renklidir. Yaprak saplari da çeiitlere göre yeiil ya da bazen kirmizi renkli olur. Yaprak kenarlari...

Aslinda makbul bir kii sebzesi olduiu halde yaz mevsiminde de zaman zaman pazarlarda görebildiiimiz pirasayi veren Pirasa bitkisi, Zambakgiller'dendir. Anayurdu kesin olarak bilinmeyen pirasa bitkisinin yabani örneklerine Akdeniz havzasinda rastlanmaktadir, l m'ye kadar boylanabilen bu ikiyillik otsu bitki, ülkemizde bol bol üretilip tüketilmektedir. Pirasa bitkisi, soianin çok yakin akrabasidir. Ancak kökünden oluian soianinin gömleii, çok uzayarak topraiin üzerinde 40-45 cm'lik beyaz bölümü oluiturur. Bu gömleiin üst tarafindan bitkinin yeiil kismi (yapraklari) çikarak 40-50 cm. kadar uzar....

Beslenmemizde çok önemli yeri bulunan pirinci veren tarim bitkisi Pirinç (ya da üreticinin deyiiiyle çeltik), Buidaygiller'dendir. Yirmi kadar türü bulunan ve anayurdu kesin olarak bilinmeyen, ancak dünyanin iliman sicak bölgelerinde çok yaygin olarak yetiitirilen çeltik bitkisinin tarimi, ülkemizde de genii ölçüde yapilmaktadir. 50-80 cm. kadar boylanabilen bu biryillik bitkinin her baiakçiiinda, alti erkek organi bulunan bir çiçek açar. Döllenen çiçekle olgunlaian taneye, pirinç ya da çeltik adi verilir. Kurutulup tüketime sunulan pirincin genii bir kullanim alani vardir: Çorbasi, çeiitli p...

Portakal adli meyvelerini sonbahardan ilkbahar sonuna kadar severek yediiimiz, sikma meyve suyunu neredeyse yil boyunca kana kana içtiiimiz Portakal meyvesini veren aiaç, Turunçgiller'dendir (Narenciyeler). Anayurdu Himalayalar'in güneyindeki ülkelerden Çin'e kadar uzanan bölgeler olan portakal aiaçlari, ülkemizde Akdeniz ve Ege bölgelerinin kiyi ieridinde bol bol yetiitirilmektedir. 10 m'ye kadar uzayan boyuyla portakal aiaci, Turunçgiller içinde en yüksek aiaç ve en uzun yaiayandir. Sailam kök yapisi, dikine uzayan düz bir gövdesi ile düzgün bir dal yapisi vardir. Koyu yeiil renkli deri gib...

Bahçelerde yetiitirilen kültür çeiitleri ile doiada kendiliiinden yetiien yabanileri sebze olarak yenilen mayhoi tatli Semizotu'nu veren, Semizotugiller'in örnek bitkisidir. Anayurdu Hindistan olan semizotu, tüm dünya ile ülkemizde yaygin olarak yetiimekte ve yetiitirilmektedir. Semizotu, en çok 30 cm. kadar boylanabilen bir ya da çokyillik otsu bir bitkidir. Yuvarlaia yakin oval biçimli, yeiil renkli etli ve sulu yapraklari vardir. Bu yapraklar ile yine etli ve sulu olan yaprak saplari yenilir. Bitkinin küçük çiçekleri genellikle sari, bazen eflatun, pembe ya da kirmizi renkli olur. Erselik...

Sert ve keskin kokusu, aci tadiyla bazi yiyeceklerimize benzersiz bir çeini ve lezzet katmasi amaciyla kullanilan Sarmisak'i veren bitkisi, Zambakgiller'dendir. Anayurdu Asya kitasi olan sarmisak, ülkemizde bol bol yetiitirilip tüketilmektedir. Soianin yakin akrabasi olan ve l m'ye kadar boylanabilen sarimsak, ikiyillik otsu bir bitkidir. Birinci yilinda toprak içindeki birçok 'dii'ten oluian 'bai' kismi ile toprak üzerindeki yapraklarini; ikinci yilinda soianda olduiu gibi çiçek sapi ile bunun ucundaki çiçeklerini oluiturur. Sarimsaiin soiandan farki, çiçeklerde tohum meydana gelmemesidir. A...

Yemeklerimiz ile salatalarimiza çeini katan, sailiiimiza yararli pek çok etkileri bulunan aci sebze soiani veren Soian bitkisi, Zambakgiller'dendir. Anayurdunun Güneydoiu Asya olduiu sanilmaktadir. Birçok türü olan soian bitkilerinden sofralik soian (A. cepa), dünyanin pek çok yeri ile Türkiye'de yetiitirilmekte, ürünü olan kuru ve yeiil soianlar bol bol tüketilmektedir. Soian, 40-80 cm. kadar boylanabilen ikiyillik otsu bir bitkidir. Birinci yilinda, 40 cm'ye kadar yükselen içi boi koyu yeiil yapraklarini verir. ikinci yilinda bu yapaklardan daha uzun bir sapin tepesinde beyaz ya da bazen le...

Sailiiimiza yararli nice önemli etkileri olduiu halde, ne yaziktir ülkemizde pek az taninan ve tüketilen soya fasulyesini veren Soya bitkisi, Baklagiller'dendir. Anayurdu Çin ve Japonya olan en az 3.000 yildir üretilen soya, biryillik tarim bitkisidir. En çok Uzakdoiu'da, daha sonra ABD ile Brezilya' da ve çok sinirli miktarda ülkemizde yetiitirilmektedir. Soya, dikine 1-1,5 m. kadar boylanabilen, çok dalli, az çok sarilici otsu bir bitkidir. Üç yaprakçiktan oluian yeiil renkli, oval biçimli ve sivri uçlu yapraklari vardir. Tamami ince tüylü olan bitkinin çiçekleri, menekie ve sari renklidir....

Hafif acimsi-tatlimsi kökleri sebze olarak yenilen ialgam'i veren bitkisi, Turpgiller'dendir. Anayurdunun Kuzey Avrupa ile Kuzey Asya olduiu sanilan ialgam, ikiyillik otsu bir bitkidir. 50-120 cm. kadar boylanabilen ve ülkemizde de yetiitirilen bitkinin birinci yilinda kökü ve toprak üstü yeiil kisimlari; ikinci yilinda çiçek sapi, çiçekleri ve tohumlari oluiur. Bitkinin sebze olarak deierlendirilen bölümü, iiikin kökleridir. Basik, yuvarlaiimsi ya da uzun silindirik biçimlerde olan kökün sertçe etinin rengi beyaz ya da mavimtiraktir. Ama, kökün toprak yüzeyine yakin kismi kirmizi, mor, beyaz...

Yaz mevsiminde hazirandan eylüle kadar pek sevilen meyveleri ieftali ve Nektarin'i veren aiaçlari, Gülgiller'dendir. Anayurdu Doiu Asya ve Çin olan ieftali aiaçlari, 3-5 m. kadar boylanabilir. Çok sayida olan ve aiaci örten yapraklari, sapinda 2-5 adet balozu bezi bulunan kenarlari diili, yeiil renkli ve ok ucu biçimlidir. ilkbaharda erkenden ve yapraiindan önce açan pembe renkli çiçekleri yabani güle benzer. Çeiitlerine göre hazirandan eylül ayina kadar olgunlaian ieftali meyvelerinin pek çok çeiidi (Türkiye'de 64 çeiit) vardir. Meyve sari, krem ya da yeiil üzerine morumsu kirmizi renkli, i...

Türleri: Balkabaii ve Helvacikabaii ya da Kestanekabaii Genellikle tatlilari yapilip beienilerek yenilen bu iki kiilik Tatli Kabak türü, Kabakgiller'dendir. Balkabaiinin anayurdu Amerika, helvacikabaii ya da kestanekabaiinin anayurdu Asya ve Amerika kitalaridir. Tatli kabaklari, biryillik otsu bitkilerdir. Birkaç metre boylanabilen ve bitki yapisi daha iri olmak koiuluyla genelde yemeklik kabaklara benzeyen tatli kabaklari, dünyanin birçok yeri ile ülkemizde bol bol yetiitirilmektedir. iki önemli kabak türünün iri meyveleri, biçim ile kabuk ve et rengi yönünden birbirinden çok farklidir. Ba...

Baharli çeinisinden ötürü yapraklari yemek ve salatalara katilarak ya da öylece yenilen Tere bitkisi, Turpgillerdendir. Anayurdu Asya kitasi olan ve 20-50 cm. kadar boylanabilen biryillik otsu tere bitkisi ülkemizde bolca yetiitirilmekte, Anadolu'da yabani örneklerine kirlarda rastlanmaktadir. Bitkinin, yeiil renkli çok parçali yapraklari ve beyaz ya da pembe renkli çiçekleri vardir. Yapraklarinin tadi biraz aci ve yakicidir. Kokusu da hoi olmadiii halde vitamin ve mineraller yönünden çok zengin ve iitah açici olan bu yapraklar, salatalara çeini vermesi için katilir. Kemikli kuzu ya da koyun ...

Bilimsel adindaki (Latince) Diospyros sözcüiü Tanrilarin Yiyeceii anlamina gelen, tadi hamken buruk olup olgunlaiinca tatlanan trabzonhurmasi adli meyvesini veren Trabzonhurmasi aiaci, Abanozgiller'dendir. Anayurdu Japonya ile Çin olan, ama Akdeniz havzasi ile Türkiye'de çok iyi geliien ve kiiin yapraklarini döken bu aiaç, 12 m'ye kadar boylanabilir. Gri renkli gövdesinin kabuiu levhalar halinde çatlak çatlaktir. Açik yeiil renkli sürgünleri, yailandikça griye dönüierek aiacin dallarini oluiturur. Gene açik yeiil renkli, tüylü, kalin, kisa sapli, kenarlari düz, ucu sapa doiru çekik, yeiil ren...

Deiiiik çeinileriyle iitah açici Turp adli kök sebzesini veren, Turpgiller'in örnek bitkileridir. Anayurduna iliikin çeiitli görüiler ileri sürülen ve bu konuda Eski Misir'dan Çin ve Japonya'ya kadar pek çok yerin adi sayilan, ülkemizin hemen hemen her yerinde bol bol yetiitirilebilen Turplarin birçok türü ve çeiidi vardir. 60-90 cm'ye kadar boylanabilen çiçek saplariyla turplar, çeiitlerine göre bir ya da ikiyillik otsu bitkilerdir. Taiidiklari birçok özelliie göre siniflandirilan turplari en pratik siniflandirma yöntemi, yetiitirilme mevsimlerine göre ayrilmalaridir. Buna göre turplar ilkba...

Tazesi yaz mevsimi sofralarinda yaygin iekilde yer alan, kurusu yil boyunca çeiitli iekillerde tüketilen üzüm meyvesini veren Üzüm asmasi, Fundagiller'dendir. Dünyanin bei kitasinda elmayla birlikte meyve üretimi için en çok kültürü yapilan bitkilerden biri olan üzüm asmasinin anayurdu Anadolu'dur. Burada iÖ 3000 yillarinda baicilik yapildiiina iliikin bulgulara rastlanmiitir. Binlerce çeiidi bulunan, yapraklarini döken çokyillik tirmanici bir bitki olan asmalarin, kökgövde, yan kökler, dip kökler ve kilcal köklerden oluian sailam ve ayrintili bir kök yapisi vardir. Kökgövdesinin uzantisi gib...

Viine adli kirazdan ekii meyvelerini yaz ortalarinda veren Viine aiaçlari, Gülgiller'dendir. Anayurdu Anadolu ve Balkanlar olan viine aiaçlari, 5-7 m. kadar boylanabilir; 4 yaiindayken meyve vermeye bailar ve 40-50 yil yaiar. Viine aiaci, yuvarlak taçli ve kiraza göre daha çalimsi görünüilüdür. Gövdesi kirmizimtirak gri benekli, donuk ya da parlak renklidir. Dallari kirazinkinden ince ve yay gibi olup sarkiktir. Yapraklari da kirazinkinden daha küçük, ayasi düz, parlak yeiil renkli ve tüysüzdür. ilkbaharda erken açan çiçekleri beyaz renklidir. Bir salkiminda birden fazla ve altiya kadar deiii...

ilkbahar ve yaz meyvelerinin müjdecisi sayilan etli, sulu, mayhoi ya da tatli ve iri çekirdekli meyvelerini mart ayindan bailayarak hazirana kadar bizlere cömertçe sunan Yeni-dünya aiaçlan, Gülgiller'dendir. Anayurdu Japonya, Çin ve Hindistan olan yenidünyalar, Çin ve Japon kökenli iki ana grup içinde siniflandirilir. Çin grubu aiacin meyvesi iri, armut biçiminde ve koyu portakal renkli siki etli olup geç olgunlaiir. Japon grubunun daha erken olgunlaian meyveleri soluk sari renkli, daha küçük boylu ve beyazimsi yumuiak etlidir. Yenidünya aiaçlari 5-10 m. kadar boylanabilir. Biryillik dallari...

Yeraltindaki yumrulari ekim-nisan aylari arasinda topraktan sökülerek kii sebzesi olarak yenilen Yerelmasi, Bileiikgiller familyasindandir. Anayurdu Amerika kitasi ve özellikle Kanada olan bu çokyillik dayanikli otsu bitki, 17. yüzyilda Avrupa'ya getirilmii ve oradan dünyaya yayilmiitir. 1,5-2 m. kadar boylanabilen yerelmasi bitkisi ayçiçeiine benzer; ama, yaprak ve çiçekleri daha küçüktür. Yazin açan sari çiçekleri iri papatyalari andirir. Bitkinin topraküstü kesimleri hayvanlara yedirilir. Bizim için önemli olan ve hafif topraksi kokmakla birlikte tadi biraz enginara benzeyen yumru köksapla...

Konuima dilinde kisaca fistik dediiimiz ve tohumu ülkemizde kuruyemii olarak sikça tüketilen Yerfistiii, Baklagillerden ayni adi taiiyan biryillik otsu bitkinin meyvesidir. 20-70 cm. kadar boylanabilen ve birçok türü olan yerfistiiinin anayurdu Güney Amerika'dir. Bitkinin kariilikli ve ikili olarak dizilmii yeiil renkli küçük yapraklari, sari renkli ufak çiçekleri vardir. Bu çiçekler döllendikten sonra yere doiru eiilerek oluian meyvelerini topraia gömer. Bolca ürün veren yerfistiii bitkisi, küçük bahçelerde yapilan aile tarimi için pek uygundur. Kuruyemii olarak tüketilmesinin yani sira öze...

Kahvaltilarimizda vazgeçilmez katiiimiz olan zeytini ve en sailikli bitkisel yemeklik yai olan zeytinyaiini veren Zeytin aiaci, Zeytingiller familyasinin örnek bitkisidir. Anayurdu Anadolu olup buradan tüm Akdeniz havzasi ülkelerine yayilmiitir. Önemli türü, Avrupa zeytinidir (O. europea). 12-15 m. kadar boylanabilen bu aiaç çok uzun ömürlü olup 1.000 yil kadar yaiayabilir. 7-8 yaiinda zeytin denilen meyvesini vermeye bailayan aiacin, 35'inci yaiina kadar verimi artar. Sonra, meyve veriminde azalma görülür. 100 yaiindaki zeytin aiaçlarinin yenilenmesi gerekir. Hepyeiil (yapraiini dökmeyen) b...