1920'lere doiru bailayan edebiyat ve sanat akimidir. 1917'de iair Apollinaire, «gerçeküstücü dram» diye nitelenen bir oyunu (Tiresias'in Memeleri) sahneye koydu. Böylece Paris'te Birinci Dünya Savaii'nin ertesinde, gerçeküstücülük akimi bailadi. Savaiin saçmaliiina ve burjuvazinin tutumuna baikaldiran üç genç ozan, Louis Aragon (doi. 1897), Andre Breton (1896-1966) ve Philippe Soupault (doi. 1897), toplumu, onun ahlâk deierlerini, estetik geleneklerini, akla ve mantiia güvenini altüst etmeie karar verdiler.

Gerçeküstücüler gerçek diii fantastik), aliiilmadik ve yikici kaynaklardan yararlandilar. Ortaçai'daki büyü ve mezhep sapkinliiindan, Jerome Bosch'un ve Goya'nin cehennemlerinden, romantizmden. Kara Afrika, Okyanusya, Amerika halk sanatlarindan esinlendiler; Douanier Rousseau'nun resimlerini, Lautreamont ve Rimbaud'un iiirdeki hezeyanlarini, Alfred Jarry'nin tiyatro alaninda baikaldiriiini sevdiler.

Marx'a ve devrimci Rusya'ya hayran oldular. Freud'un izinden giderek çocukluk, bilinçalti ve çilginlik dünyasina daldilar. Nükte ve alayi iileyerek ready made'i, yani ressam Marcel Duchamp'in (1887-1968) sanat eseri diye imzasini attiii o, «hazir» eiyanin (bir tabure ve bir bisiklet tekerleii) yan yana konuiunu keifettiler.



«Gerçeküstücülük Bildirisi»nin yazari Fransiz iairi Andre Breton, Aragon ve Soupault ile birlikte, bu akimin kurucusu ve «piri» oldu.

Gerçeii Aimak

Adindan da anlaiilacaii gibi, gerçeküstücüler, gerçeii aimaia, görünüiün de ötesine geçmeie çaliitilar. Rüyanin her ieyi yapabilecek güçte olduiuna, bilinçaltinin mantik kariisindaki üstünlüiüne inandiklarindan, her olanaia baivurarak yasaklari altüst etmeie, bile bile iaiirtici davraniilarla insanlarin huzurunu bozmaia giriitiler.

Bir sürü kepazelik çikardilar: bir avizeye asilarak edebi bir toplantiyi baltaladilar, iaikin bir seyirci kitlesi önünde, sahnede miyavlayip, durup dinlenmeden el sikiitilar, canli örümcekleri yediler, Sorbonne'da, bir ayaklarini süt kovasina batirarak, orduya, cezaevlerine, üniversitelere, dine karii aiizlarina geleni söyleyerek konferanslar verdiler. Rüyalarini yazdilar, emir üzerine uyuma ve kendinden geçmii haldeyken konuima talimi yaptilar.

1920 yilinda Breton ile Soupault'un birlikte yazdiii Magtietik Alanlar'in yayimlaniii, otomatik yazinin icadi oldu. Edebi eser kavramini reddederek ortaklaia metinler yayimladilar. Rastlanti, onlar için, tükenmek bilmeyen bir esin kaynaiiydi: gazetelerden kesilmii bailiklari ve harfleri birleitirerek bir iiir yaratiyor, karmakariiik malzemeyi birbirine yapiitirarak bir tablo veya bir heykel yapiyorlardi.

Güven verici olmayan, üstelik seyirciyi tedirgin ederek «yaiamin bairina sokan» bir güzellik aradilar. Andre Breton gibi, rasgele olan, durmadan kuikuya düien, «çilgin bir aik»in arayiciliiina koyuldular.

Harikalar Alemine Açilan Bir Kapi

1924 yilinda Andre Breton, Gerçeküstücülüiün Bildirisi'ni yayimladi: hayatin sorunlarini çözümlemek için harikaya ve hayal gücüne baivurdu.

O tarihten beri, bu akim bütün ülkelerden pek çok sanatçiyi, özellikle ressamlarla ozanlari peiinden sürükledi. Bunlardan Marcel Duchamp, resim sanatindan vazgeçerek, kendini satranç oyununa verdi; Max Ernst (1891-1976), yapiitirmalar'i icat etti; Picabia (1873-1953) diili çarklardan oluian garip, hayali makineler yaratti; Andre Masson (doi. 1896) ise, kendini otomatik resme verdi. italyan De Chirico (doi. 1888), ispanyol Picasso, Salvador Dali (doi. 1904), Belçikali Rene Magritte (1898-1967) ve Paul Delvaux (doi. 1897) görünüite hiç bir mantiii olmayan öieleri bir tuvalde biraraya getirerek irkiltici bir rüya ve doiaüstü atmosferi yarattilar. Amerikali Man Ray (doi. 1890) fotoiraflarla aliiilmadik kurgular yapti.

Gerçeküstücü edebiyat ve iiiri özellikle Fransiz yazarlari temsil ettiler: Antonin Artaud (1896-1948), Robert Desnos, Paul Eluard, Rene Char (doi. 1907), Aragon. ispanyol Luis Bunuel (doi. 1900) garip bir sinema yaratti (Bir Endülüs Köpeii, Altin Çai).

Hep Canli

Ama topluluk çok kisa bir süre içinde bölündü: Aragon ve Eluard gibi bazilari siyasal bir amaca (komünizm) yönelmek isterken, bazilari buna yanaimadilar. Andre Breton, ölümüne kadar çaiimizin bütün edebiyat, sanat ve felsefe tarihini etkilemii bulunan bu akimin deiiimez ve uzlaimaz «baba»si olarak kaldi.

Gerçeküstücü anlayii günümüzde de birçok ressam ve ozanla sürüp gitmektedir. Bu anlayii özellikle yaiama ve düiünme tarzimiza damgasini vurmuitur: duvarlari süsleyen afiiler, bizi büyüleyen yararsiz veya garip nesneler, deiiime tutkusu ve gençliiin yerleimii düzene karii ayaklanmasi bunun açik belirtileridir.

Dada Akimi

Gerçeküstücülüiün kökeni, 1916 yilinda Zürich'te Tristan Tzara (1896-1963) tarafindan temelleri atilan Dada akimidir. Bu saçma ad, bir grup ressam ve yazar tarafindan (Tzara, Hans Arp, Picabia, Marcel Duchamp, Max Ernst) geleneksel toplum, sanat ve kültüre baikaldirdiklarini göstermek üzere bile bile seçilmiitir. Özellikle, Almanya ve Fransa'da etkinlik gösteren Dadacilik, «sözsüz iiir» ve yapiitirilmii kâiitlardan oluian deseni yaratti. Ama çok geçmeden, yikicilik tutkusu kendi üstüne yöneldi ve akim «patlayarak» gerçeküstücülüiü doiurdu.

Nefis Kadavra

Gerçeküstücüler çok nükteli bir oyun icat ettiler: oyunculardan her biri eline bir kâiit alir; bir cümlenin ilk sözcüiünü ötekilere göstermeksizin yazar. Sonra herkes kâiidi katlayip soldaki komiusuna geçirir ve saidaki komiusunun kâiidini alip üstüne baika bir sözcük yazar.

Böylece tur tamamlanincaya kadar devam edilir. Bu oyunda elde edilen ilk cümle iu olmuitu: «nefis kadavra yeni iarabi içecek», oyunun adi da buradan gelir. Bu oyun, herkesin bir parçasini yapacaii bir desenle de oynanabilir. Böylece yaratilan «eserin» bütünü, çoiu zaman iaiirticidir!



«Dostlarin Buluimasi» (1922), Max Ernst'in tablosu: 1. Crevel, 2. Soupault, 3. Arp, 4. Ernst, 5. Morise, 6. Dostoyevski, 7. Raffaello, 8. Fraenkel, 9. Eluard, 10. Paulhan, 11. Peret, 12. Aragon, 13. Breton, 14. Baargeld, 15. De Chirico, 16. Gala Elouard, 17. Desnos. Özel koleksiyon, Hamburg.



(Solda) «Baca Görünüyor», italyan ressami Giorgio De Chirico'nun eseri: zaman ötesinde, insandiii garip bir evren; bacasindan bir duman kümesi çikan minik lokomotiften baika hayat belirtisi olmayan, kaygi verici bir mimari. Annunciata Galerisi, Milano.

(Ortada) «iite Kadin» (1915), her ieyi alaya almasi ve rezalet çikarma tutkusuyla gerçeküstücülüie ortam hazirlayan. Dada akiminin «seyyar satici»si Francis Picabia'nin eseri. Robert Lebel koleksiyonu, Paris.

(Saida) «Ready-made» (1921), Marcel Duchamp'in eseri: bir el terazisi, mermer parçalari ve mürekkepbaliii kemikleri, küçük bir küf kafesinde rasgele biraraya getirilmii; altinda ingilizce su yazi var: «Rose Selavy niye aksirmasini»



«Yumuiamii Saatler», gerçeküstücülüie «dakika baiina yeni bir fikir» kazandirmakla övünen «dâhi» ressam Salvador Dali'nin eseri. Çaidai Sanat Müzesi, New York.



On beiinci Louis stili bir yataia uzanmii inek: Luis Bunuel'in «Altin Çai» (1930) adli filminden bir görüntü.



«Breton'un Ölümü», hipnotik uykunun ateili taraftari olan iair Robert Desnos'un eseri. Özel koleksiyon.

---

Etiketler : [ lokomotif ] [ rüyalar ] [ ROMANTiZM ] [ mantik ] [ felsefe ] [ örüntü ] [ Birinci Dünya Savaii ] [ okyanusya ] [ birinci dünya savaii ] [ satranç ] [ fransa ] [ gazete ] [ satran ] [ romantizm ] [ resim ] [ ortaçai ] [ yazarlar ] [ iiir ] [ iir ] [ fotoiraf ] [ ingilizce ] [ kaynaklar ] [ yazinin icadi ] [ bisiklet ] [ 1920 ] [ almanya ] [ Üniversite ] [ bilinç ] [ niversite ] [ süt ] [ max ] [ MANTIK ] [ heykel ] [ kaygi ] [ makine ] [ kayg ] [ y n ] [ diili çarklar ] [ kurgu ] [ fotoiraflar ] [ Bisiklet ] [ tiyatro ] [ arge ] [ edebiyat ] [ evren ] [ makineler ] [ rousseau ] [ toma ] [ resimler ] [ mimar ] [ takla ] [ komiu ] [ kemikler ] [ resimleri ] [ mimari ] [ 1968 ] [ luis ] [ paris ] [ Rusya ] [ rusya ] [ müze ] [ harf ] [ amerikal ] [ afrika ] [ aimaia ] [ rasgele ] [ akimidir ] [ ital ] [ yazarla ] [ keifetti ] [ bilinçaltini ] [ alva ] [ gerçeküstücülük ] [ ayaklanmasi ] [ sorbonne ] [ rich ] [ apollinaire ] [ ayaklanmas ] [ alfred ] [ marx ] [ atmosfer ] [ RESiM SANATI ] [ aiiz ] [ 1930 ] [ uyku ] [ güzellik ] [ sinema ] [ Sinema ] [ Rousseau ] [ çaidai sanat ] [ u ak ] [ mürekkep ] [ rüya ] [ Freud ] [ isik ] [ üniversite ] [ kurucu ] [ freud ] [ EVREN ] [ edebi eser ] [ FELSEFE ] [ küf ] [ dünya savaii ] [ konferans ] [ kemik ] [ icat ] [ sila ] [ çark ] [ maki ] [ desen ] [ endülüs ] [ toy ] [ KEP ] [ mermer ] [ italyan ] [ TUTKU ] [ belçika ] [ pic ] [ seyir ] [ picasso ] [ RESiM ] [ KEMiK ] [ YAZININ iCADI ] [ italya ] [ terazi ] [ goya ] [ afiiler ] [ yazari ] [ devrim ] [ hayal gücü ] [ kova ] [ RESiMLER ] [ felsefe tarihi ] [ ressamlar ] [ fan ] [ sanatçi ] [ nefi ] [ cehennem ] [ 1900 ] [ 1-19 ] [ zürich ] [ koleksiyon ] [ içecek ] [ HUZUR ] [ bului ] [ 1924 ] [ sinem ] [ ressam ] [ yasaklar ] [ Dünya savaii ] [ inek ] [ rousse ] [ burjuvazi ] [ komünizm ] [ bilinçalti ] [ FRANSA ] [ TAi ] [ MÜZE ] [ teler ] [ gazeteler ] [ bac ] [ atr ] [ TABU ] [ dali ] [ salvador dali ] [ afii ] [ roman ] [ resim sanati ] [ resim sanat ] [ raffaello ] [ anus ] [ k l ] [ p c ] [ Birinci Dünya Sava ] [ ortaça ] [ kaiit ] [ Ahlak ] [ sanatç ] [ ÇEKi ] [ bilinçalt ] [ birinci dünya sava ] [ ayran ] [ ISIK ] [ KiST ] [ kaiid ] [ ahlak ] [ 20 yy ] [ kep ] [ BULUi ] [ sirik ] [ tablo ] [ dünya sava ] [ Dünya sava ] [ I dünya sava ] [ belirtileri ] [ tutku ] [ örümcek ] [ dram ] [ osch ] [ bosch ] [ saatler ] [ Robert ] [ iatro ] [ atro ] [ foto ] [ talya ] [ TERAZ ] [ e im ] [ rene ] [ görüntü ] [ sanatci ] [ sanatc ] [ balta ] [ diili çark ] [ etkinlik ] [ imza ] [ bildiri ] [ Evren ] [ çocukluk ] [ ocukluk ] [ tik a ] [ RESSAM ] [ huzur ] [ UYKU ] [ burjuva ] [ CIA ] [ ATR ] [ Terazi ] [ Kova ] [ uval ] [ ozan ] [ BIS ] [ HAYAL GÜÇÜ ] [ HAYAL G ] [ GOYA ] [ küme ] [ küa ] [ içat ] [ diili ] [ Is ara ] [ birinci dünya ] [ DRAM ] [ teker ] [ cia ] [ fii ] [ AĞAÇ ] [ cadi ] [ LYK A ] [ sırık ] [ rüntü ] [ fiile ] [ nandi ] [ DiiLi ] [ meie ] [ TERAZi ] [ mari ] [ AiIZ ] [ memeler ] [ sanatlar ] [ ıatro ] [ ocuklu ] [ sami ] [ aidai sanat ] [ Attila ] [ fiil ] [ avla ] [ KİST ] [ ayaklar ] [ ağaç ] [ İran ] [ aldiran ] [ İRAN ] [ araG ] [ CADI ] [ ikicilik ] [ bos ] [ chi ] [ harfler ] [ dostoyevski ] [ değer ] [ baltal ] [ ortaca ] [ I dünya savaii ] [ I DÜNYA SAVAiI ] [ ÇEKİ ] [ moti ] [ vize ] [ iversite ]