Anadolu'nun bugün halen yaiayan en eski kavimlerinden biri olan Ermenilerin kökeni kimi kaynaklara göre Urartulara kadar uzanir. Tarihçilerin üzerinde uzlaitiii temel görüilerden biri ise, Ermenilerin, M.Ö. 700'lerde Firat'in doiusuna yerleien Hint-Avrupa kökenli Phrygialilarin bir kolunun, bölgenin eski halklarinin kalintilari (Urartular, Hurriler) ve Kafkas kökenli halklarla kariimasindan meydana geldiiidir.

Çevreden gelen sürekli akinlarla yaiadiklari bölgede ayakta kalmaya çaliian Ermenilerin tarihi, bitmek bilmeyen bir devlet kurma ve yitirme mücadelesini anlatir. Baita iranlilar, Romalilar, Bizanslilar, Sasaniler, Araplar ve çeiitli Türk Beylikleri olmak üzere pek çok ulusla savaian, tarih boyunca çoiu zaman kendi topraklari üzerindeki egemenliklerini yitiren Ermeniler, buna raimen dillerini ve kültürlerini yaiatmayi, kisaca var olmayi becerebildiler.

Hiristiyanlik ve Ermeniler

Ermeniler, Hiristiyanlik'la ilk olarak M.S. 1.yüzyilda taniiti. isa'nin havarilerinden Aziz Tadeos, Aziz Bartolomeos ve takipçilerinin çabalari sayesinde o güne dek putperest olan genii bir Ermeni topluluiu Hiristiyanliii kabul etti. Romalilarin buna karii çikmasina, 197 ve 230 yillarinda, Anadolu'da yaiayan Hiristiyan Ermenileri kirimdan geçirmesine raimen Hiristiyanliiin Ermeniler arasinda yayilmasi durdurulamadi.

Nihayet 301 yilinda, Aziz Krikor'un önderliii sonucunda 3. Dirtad, Hiristiyanliii Ermeni Kralliii'nin resmi dini olarak kabul etti. Kutsal metinlerin Ermenice'ye çevrilmesi ihtiyaci, Aziz Mesrob'un 404 yilinda Ermeni alfabesini yaratmasiyla sonuçlandi. Altin Çai olarak adlandirilan bir kültürel devrimin kapilarini açan bu geliime, Ermeni ulusunun ileride, çeiitli imkansizliklar altinda bile varliiini koruyabilmesini sailayan en önemli unsur olacakti.

451 yilinda toplanan Kadiköy Konsili'nin kararlarini benimsemeyen ve o tarihten bu yana Hiristiyanlik içerisinde baiimsiz bir kol olarak yaiamayi sürdüren Ermeni Kilisesi, bugün sekiz milyonu aikin üyesiyle, dünyada 50 milyondan fazla üyesi bulunan Kadim Ortodoks Kiliseler ailesine mensuptur.

Bizans Baikentinde Ermeniler

istanbul Doiu Roma imparatorluiu'nun merkezi olduktan sonra, 360 yilinda Ermeni Katolikosu (Bai patrik) 1. Nerses'in Yassiada'ya sürüldüiü sirada baikentte küçük bir Ermeni cemaati zaten vardi. Bizans imparatorlari 6. ve 10. yüzyillarda Ermenilerin istanbul'a göçünü teivik ettiler.

Katolikos 2. Hovhannes (565-574), Perslere karii baiarisiz bir isyandan sonra, birçok Ermeni soylusunun refakatinde istanbul'a siiindi. Ermeniler kendi dilleriyle ibadete bailadilar, Bizans ordusunda parali asker olarak görev yaptilar ve imparatorluk içinde yüksek makamlara eriitiler.

imparator Moris, Mezizios, imparator Filipikos-Vartan, Ardavazd, Alexios Museles, Bardanes, Arsaber, Leo V, imparator Makedonyali Vasil, Romanos-Lekapenos gibi birçok Bizans yöneticisi, Sezar Bardas, Gramerci Ioannis, Fotios ve Filozof Leo gibi bilim adamlari tamamen ya da kismen Ermeni idi. Depremden zarar gören Aya Sofya'nin kubbesinin onarimini üstlenen mimar, Ani'li bir Ermeni'ydi ve Dirtad adini taiiyordu.

Osmanli Döneminde istanbul Ermenileri

Ermeni cemaati ile yakin iliiki içerisinde olan Fatih Sultan Mehmet, Bizans döneminde Bati Anadolu, Trakya ve Balkanlar'daki Ermeniler üzerinde nüfuzu olan ve o tarihe dek Bursa'da bulunan Ruhani Reislik makamini 1461 yilinda Patriklik seviyesine yükseltti.

Müslüman bir Sultan'in bir Hiristiyan Patrikliii'ni tesisi, daha önce benzeri görülmemii bir olay olarak tarihe geçti. 15. ve 18. yüzyillarda, Kirim, Doiu Anadolu, iran ve Kafkasya'dan birçok Ermeni istanbul'a göç etti. Giderek geniileyen Osmanli topraklarindaki tüm Ermeni cemaatleri istanbul Ermeni Patriii'ni milletbaii olarak tanidilar.

istanbul'daki ilk Ermeni matbaasi, bir din adami olan Apkar Tibir tarafindan açildi (1567). Bitlisli 9. Hovhannes Golod istanbul Patriii seçilince (1715) Ermeni cemaatinin yaiaminda kültürel bir rönesans bailadi. Bati Ermenicesi grameri hazirlandi. Ruhbanlik diii ilk Ermeni okulu Tibranots Kumkapi'da öiretime açildi (1790).

istanbullu'larin ilk Ermenice gazetesi, Lro Kir Medzi Derutyan Osmanyan (Büyük Osmanli Devleti Gazetesi) yayimlanmaya bailandi (1832). ilk istanbul Ermeni tiyatro kumpanyasi Hasköy'de perdelerini açti (1858). 1850'lerin sonunda, Ermeni okullarinin sayisi yalnizca istanbul'da 40'i aiiyordu. Yayimlanan Ermenice gazete sayisi ise 20'yi buluyordu.

Ermeni Katolik cemaati özellikle Fransiz Elçisi'nin çabalariyla 1831 yilinda istanbul'da resmen oluitu. Bu tarihten 20 yil kadar sonra, 1853'te bu kez ingiliz Elçisi ile Amerikali misyonerlerin çabalari sonucunda, Ermeni Protestan cemaati kuruldu. Ermeni cemaati 15. ve 19. yüzyillarda Osmanli imparatorluiu'na sayisiz devlet ve bilim adami, pek çok deierli sanatçi verdi.

Ermeni mimarlar, baikent istanbul'u camiler ve saraylar baita olmak üzere, birbirinden güzel yapilarla donatti. Bu yapilarin pek çoiu bugün de ayakta duruyor ve kenti süslemeye devam ediyor. Ermeni cemaatinin kendi sosyal ve kültürel meselelerine iliikin talepleri 1840'li yillardan bailayarak, çeiitli oluiumlarla Bab-i Alî'den kariilik buldu.

Sultan 1. Abdülmecit'in emriyle, Ermeni cemaatinin yönetimi için ilk resmi Ruhanî ve Cismanî Meclisler 1847 yilinda oluituruldu. Nizamname-i Millet-i Ermeniyân adini taiiyan cemaat tüzüiü ise 17 Mart 1863'te Sultan 1. Abdülaziz tarafindan onaylandi. Halkin iradesine önem veren ve toplum yöneticilerini seçimle göreve getiren Nizamname, ülkemizdeki halkçilaima sürecinin belki de ilk yazili belgesi oldu. 19. yüzyilin sonlarina dek, istanbul Ermeni Patrikliii'ne Orta Doiu'dan Avrupa'ya, Kuzey Afrika'dan ABD'ye çok genii bir cemaat topluluiu baili bulunuyordu. Ancak, Osmanli imparatorluiu artik çözülme sürecine girmiiti.

Çeiitli milletler imparatorluktan ayrilip, baiimsizliklarini ilan ettiler. Osmanli Ermenileri'nin büyük çoiunluiu Osmanli Devleti'nin geleceiine olan inancini sürdürüyordu, ancak bazilari, mevcut kargaia ortaminda can ve mal güvenliiinden endiie duyduiunu ifade ederken buna kültürel otonomi gibi taleplerini de ekliyordu. Küçük bir azinlik ise baiimsizlik kazanmanin peiindeydi.

Büyük devletlerin de çabalari sonucunda, kadim Türk-Ermeni dostluiu yavai yavai yerini güvensizlik ortamina birakti. Ermeni literatürüne Medz Yeiern (Büyük Felâket) olarak geçen tehcirin sonuçlari yikici oldu (1915).

Cumhuriyet Döneminde Ermeniler

1923'te Mustafa Kemal Atatürk'ün kurduiu yeni Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Osmanli'daki çok milletli sistem kaldirilarak, ulus devlet ve vatandailik sistemi benimsendi. Ermeniler resmen azinlik statüsüne geçtiler. istanbul Ermeni Patrikliii 1922-27 arasinda 5 yil patriksiz kaldiktan sonra Muilu I. Mesrob Türkiye Ermenileri'nin 80. Patriii oldu.

Medeni Kanun'un kabulüyle birlikte Osmanli döneminde uygulanan her cemaati kendi dini yasalarina göre yönetme iekli ortadan kaldirildi. Patrikler, cemaatin dini ve sosyal kurumlarinin ruhani gözetmeni sayildi. 1935'te Vakiflar Kanunu Resmi Gazete'de yayimlandi.

Kilise, okul, hastane, yetimhane gibi Ermeni kurumlarinin baili olduiu tüm vakiflar, Vakiflar Genel Müdürlüiü'nün denetimine geçirildi. 1942'de çikartilan Varlik Vergisi Kanunu tüm diier azinliklar gibi Ermeniler üzerinde de yikici etkiler yaratti. Cumhuriyet döneminde açilan ilk ve tek ruhban okulu, Üsküdar'daki Surp Haç Tibrevank Ruhban Okulu oldu (1954). Ancak 1969'da okulun teoloji bölümü istanbul Milli Eiitim Müdürlüiü'nce kapatildi.

Ermeni cemaati Kurucu Meclis'e olduiu gibi, daha sonraki yillarda T.B.M.M.'ye de milletvekilleri gönderdi. Dr. Zakar Tarver ve Migirdiç iellefyan'dan sonra, 1960 tarihinden itibaren ise Meclis'te hiçbir Ermeni milletvekili yer almadi.

Türkiye Ermenileri Patrikliii'nin 500. kurului yili 1961 yilinda kutlandi. Yetim bir tehcir çocuiu olan Yozgatli Patrik I. inorhk, yurtdiiinda Türk diplomatlarina yönelen terörizmin giderek tirmandiii zorlu bir dönemde görev yapti. Verdiii demeçlerde, diaspora Ermenileri'nin Türkiye aleyhtari gösterilerini hiçbir zaman onaylamayacaiini bildirdi.

ilk kez bir Cumhuriyet çocuiu, istanbullu II. Karekin, Türkiye Ermenileri 83. Patriii seçildi (1990). Cemaati 2000'li yillara taiiyacak olan 84. Patrik ise istanbullu II. Mesrob oldu (1998). Bu topraklardaki geçmiii 2700'ü yili aian Türkiye Ermenileri, bugün 70 bini aikin üyesiyle Türkiye Cumhuriyeti'nin en büyük azinlik nüfusunu oluituruyor.

Büyük çoiunluiu istanbul'da olmak üzere 33 kiliseye, ilk, orta ve lise derecesinde 20 eiitim kurumuna sahip olan Türkiye Ermeni Cemaati ayrica, hastane, vakif, dernek gibi çeiitli cemaat kurumlarini da kendi baiiilariyla ayakta tutuyor.

---

Etiketler : [ atatürk ] [ terör ] [ osmanli devleti ] [ deprem ] [ cumhuriyet ] [ protestan ] [ MATBAA ] [ bilim adamlari ] [ alkan ] [ bilim adamlar ] [ vergi ] [ ülkemiz ] [ gazete ] [ lkemiz ] [ ulus devlet ] [ rönesans ] [ fatih sultan mehmet ] [ bilim adami ] [ sezar ] [ URARTULAR ] [ urartu ] [ osmanli imparatorluiu ] [ matbaa ] [ bilim adam ] [ Bursa ] [ urartular ] [ vatandailik ] [ kalintilar ] [ statü ] [ spor ] [ ROMA iMPARATORLUiU ] [ bursa ] [ isyan ] [ KAViMLER ] [ OSMANLI DÖNEMi ] [ vatan ] [ tiyatro ] [ mehmet ] [ roma imparatorluiu ] [ Varlik Vergisi ] [ bizans ] [ Ermeni ] [ Osmanli Devleti ] [ hurriler ] [ mimar ] [ nüfus ] [ makedonya ] [ hint ] [ dias ] [ OSMANLI DEVLET ] [ OSMANLI DEVLETi ] [ kavimler ] [ roma imp ] [ persler ] [ amerikal ] [ alfabesini ] [ afrika ] [ Fatih ] [ fatih ] [ FATiH SULTAN MEHMET ] [ romalilar ] [ apka ] [ kare ] [ sisi ] [ tarihç ] [ ATATÜRK ] [ vakif ] [ kirim ] [ HIRiSTiYANLIK ] [ sasani ] [ doiu anadolu ] [ 1461 ] [ 1461 yili ] [ atatÜrk ] [ baiimsizlik ] [ balkan ] [ ermeni ] [ vakiflar ] [ kurucu ] [ KAVi ] [ roma imparatorlui ] [ roma imparatorlu ] [ MATLA ] [ filozof ] [ Fatih Sultan Mehmet ] [ cami ] [ MiSYON ] [ mustafa kemal ] [ alfabe ] [ mustafa ] [ egemenlik ] [ kemal ] [ fatih sultan mehme ] [ hiristiyanlik ] [ millet ] [ recine ] [ milli eiitim ] [ FATiH ] [ DEPREM ] [ matba ] [ denetim ] [ tatürk ] [ azinlik ] [ beylikler ] [ sanatçi ] [ ilk yazi ] [ alfa ] [ ilk yaz ] [ baikenti ] [ Osmanli imparatorluiu ] [ MUSTAFA KEMAL ATATÜRK ] [ barda ] [ Egemenlik ] [ URARTU ] [ Atatürk ] [ SPOR ] [ RÖNESANS ] [ NÜFUS ] [ osmanli dönemi ] [ OSMANLI iMPARATORLUiU ] [ ÖZET ] [ milletvekili ] [ kültürler ] [ süne ] [ in tarihi ] [ süsleme ] [ cumhuriyet dönemi ] [ makam ] [ romal ] [ kurumlar ] [ sosyal kurumlar ] [ SEZAR ] [ PERSLER ] [ vens ] [ balk ] [ asil ] [ 183 ] [ firat ] [ balkanlar ] [ fatih sultan ] [ terörizm ] [ nizam ] [ ONAY ] [ özet ] [ K ST ] [ i ti ] [ DEN Z ] [ mani ] [ 7 yy ] [ sanatç ] [ hastane ] [ küf ] [ oluium ] [ meclis ] [ salary ] [ reçine ] [ 20 yy ] [ k st ] [ sans ] [ kafkas ] [ MEHMET ] [ tehcir ] [ 969 ] [ make ] [ okullari ] [ okullar ] [ kavim ] [ sultan ] [ 1960 ] [ iatro ] [ atro ] [ kansizlik ] [ MAKEDONYA ] [ Cumhuriyet ] [ atatür ] [ mustafa kemal atatürk ] [ kafka ] [ dava ] [ Hint ] [ lk yazi ] [ lk yaz ] [ devrimi ] [ meclisler ] [ sanatci ] [ sanatc ] [ 1969 ] [ penos ] [ sofya ] [ bizanslilar ] [ kulun ] [ name ] [ bitlis ] [ esans ] [ beylik ] [ avar ] [ bizans dönemi ] [ Cami ] [ atat ] [ ermeniler ] [ osmanli devlet ] [ karga ] [ derne ] [ manos ] [ VENS ] [ varlik vergisi ] [ abdülmecit ] [ BALKAN ] [ yozgat ] [ dernek ] [ kapilar ] [ akü ] [ iDiL ] [ Akı ] [ ıatro ] [ ATAT ] [ de er ] [ MISYON ] [ CUMHURiYET ] [ otonom ] [ IDIL ] [ OSMANLI D ] [ akı ] [ 1840 ] [ ortodoks ] [ gramer ] [ ÜSKÜDAR ]