izmir Suikasti Davasi
Haziran 1926, izmir

Giritli Motorcu ievki'nin 15 Haziran 1926 günü izmir Valiliiine yaptiii bir ihbarla ortaya çikarilan Mustafa Kemal'e suikast olayinin yeni kurulan cumhuriyette bir iktidar savaii olduiu bellidir. iktidari elinde bulunduran kadro kendisine rakip olarak gördüiü bir diier kadroyu tasfiye etmek için bu olayi kullanmiitir. Dolayisiyla bu tuhaf davanin saniklari durumuna sokulan ünlü iahsiyetlerin, milli mücadelenin önde gelen paialarinin baiina gelenler piimii tavuiun baiina gelmemiitir!

Sonuçta çoiu ittihatçi olan 18 kiii idam edilirken Mustafa Kemal, Fevzi Çakmak ve ismet inönü diiinda milli mücadeleyi yürüten askeri liderlerin hemen tümü iaibeli hale getirilmiitir. Hukuksal olarak nasil bir skandal veya fiyaskonun cereyan ettiii ise olayin üzerinden sekiz ay geçtikten sonra bizzat Mustafa Kemal tarafindan itiraf edilecektir.

ievki'nin ihbari sonucunda 15 Haziran akiami izmir'de ve istanbul'da yapilan tutuklamalarla yakalanan Ziya Huriit, Çopur Hilmi, Gürcü Yusuf, Laz ismail gibi kiiilerin verdiii ifadelerin yani sira yakalanan silahlar ve bazi diier kanitlardan Mustafa Kemal'in izmir'i ziyareti sirasinda Kemeralti'nda bir suikast teiebbüsü olacaii söylenebilir.

Ama Enver Paia'nin adami olarak bilinen Haci Sami ve ittihat ve Terakki'nin Teikilat-i Mahsusasi'nin kurucularindan Kuiçubaii Eiref'den yurtdiiinda bulunan Çerkez Ethem'e kadar birçok kiiiyle bailantisi olduiu ileri sürülen olayin karanlikta kalan yanlari açiia çikarilan yanlarindan daha fazladir.

Tabii bütün bu kargaia içinde asil önemli olan tam bir yil önce, Haziran 1925'te kapatilan Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi'nda yer alan paialarin olaya dahil edilmeleri ve tutuklanarak idam talebiyle istiklal Mahkemesi'nde yargilanmalaridir. Çok deiil, daha birkaç yil önce gerçekleitirilen milli mücadelenin kahramanlari birdenbire cumhurbaikanina suikast düzenlemeye kalkiiacak kadar iktidar hirsindan gözleri bir ieyi görmeyen caniler haline gelivereceklerdir!

Kasim 1924'de Kazim Karabekir'in baikanliiinda kurulan ve Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Cafer Tayyar Eiilmez, Mersinli Cemal Paia gibi ünlü komutanlarin da yer aldiii Terakkiperver Cumhuriyet Firkasi Haziran 1925'te hükümetin aldiii bir kararla kapatilmiiti. Ama ittihat ve Terakki'nin nasil bir örgüt olduiunu iyi bilen Mustafa Kemal Paia açisindan bu defter tam anlamiyla kapanmamiiti.

iktidar savaii iu veya bu iekilde devam edecekti. Bu duruma hazirlikli olmak ve gerektiiinde hiç tereddütsüz ve acimasiz bir iekilde hareket etmek zorunluydu. iite izmir suikasti davasi bu bailamda bir anlam taiimaktadir.

Mustafa Kemal'e yönelik bir suikast hazirliiindan haberi olan hükümetin olayi denetimi altinda tuttuiu ve suikastçilarin içine de kendi adami olan emekli jandarma yüzbaiisi Sari Efe Edip'i soktuiu mahkeme sirasinda paialar tarafindan ileri sürüldü. Ama üzerine gidilemediii için kanitlanamadi. Ancak olayin bu çerçevede geliitiiini gösteren çeiitli iiaretler vardir.

izmir'de yakalanan tetikçilerin ardindan istanbul'da Bristol Oteli'nde yakalanan Sari Efe Edip istanbul Polis Müdürü Ekrem Bey'e verdiii ifadede suikastin, "Terakkiperver Firkasi Umumi Heyeti tarafindan kararlaitirildiiini" söyleyince, izmir'de bulunan Cumhurbaikani Mustafa Kemal Ankara'daki Baibakan ismet Paia'ya bütün Terakkiperver paialarinin, yani Kazim Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Cafer Tayyar Eiilmez, Rüitü Paia, Mersinli Cemal Paia'nin tutuklanmasini ve yargilanmak üzere izmir istiklal Mahkemesine gönderilmesini isteyecektir. (Rauf Orbay o sirada yurtdiiinda olduiu için daha sonra giyabinda Ankara'da yargilanacak ve 10 yil hapis cezasina çarptirilacaktir.)

Ancak ismet Paia durumdan çok emin deiildir ve ortada ciddi bir kanit olmadan, hepsi de mebus olan ve milli mücadelenin önderliiini yapmii bu iahsiyetlerin tutuklanmasinin bir skandal olacaiini düiünmektedir. Nitekim Kazim Karabekir 18 Haziranda tutuklanmii ama Baibakan ismet Paia'nin müdahalesiyle hemen serbest birakilmiitir. içiileri Bakani Recep Peker bu durumu bir telgrafla Mustafa Kemal'e ihbar edecek ve bunun üzerine izmir istiklal Mahkemesinin Baibakan ismet Paia için de tutuklama karari çikardiii söylenecektir ama bu da kanitlanmii deiildir.

izmir ve Ankara arasinda kariilikli telgraflarla durum açikliia kavuiamayip ismet Paia yeterince ikna olmayinca kalkar izmir'e gider. Orada Mustafa Kemal ve mahkeme heyetiyle yüz yüze yaptiii görüimeler sonucunda ikna edilecek ve böylece paialarin hepsi tutuklanarak izmir'e gönderileceklerdir.

Elbette bütün ülke ve dünya iaikin bir iekilde olayi izlemektedir ve sadece bir kiiinin, sanik paialarin "hükümet ajani" olduiunu, örtülü ödenekten para aldiiini söyledikleri birinin verdiii saçma bir ifade nedeniyle tutuklanmiilardir. Saçma, çünkü cumhurbaikanina suikast düzenlenmesi gibi bir eylemin kapatilmii bir partinin "umumi heyeti" tarafindan kararlaitirilmasi aklin alacaii bir ii deiildir.

Sonuçta izmir'de Elhamra Sinemasi salonunda yapilan istiklal Mahkemesi duruimalarinda celladin ipini boyunlarinda hisseden paialar mümkün olduiunca durumu açikliia kavuiturmaya çaliiirlar. ip boyunlarindadir, çünkü istiklal Mahkemeleri neredeyse önüne gelene idam cezasi vermekle ünlüdür. Bu kadar uydurma bir gerekçeyle tutuklanip mahkemeye çikarildiklarina göre ayni iekilde idam cezasina çarptirilmalari ve hemen infaz edilmeleri iiten bile deiildir.

Mahkeme çok hizli bir iekilde çaliiarak davayi en kisa sürede sonuçlandirmak istemektedir. Gerek Kazim Karabekir, gerekse Ali Fuat Cebesoy, Sari Efe Edip'in Meclis Baikani Kazim Paia'nin yakini olduiunu, hatta Ankara'ya geldiiinde onun evinde kaldiiini, bu tertibin içine hükümet tarafindan ajan olarak sokulduiunu anlatirlar ve kendilerinin olayla bir ilgilerinin olmadiiini belirtirler.

13 Temmuzda Kel Ali baikanliiindaki mahkeme kararini açikladiiinda verdiii 13 idam cezasi arasinda tetikçilerin yani sira suikastin örgütleyicileri olarak adi geçen izmit mebusu iükrü, Rüitü Paia, Eskiiehir mebusu ve Mustafa Kemal'in çocukluk arkadaii Miralay Arif, Saruhan mebusu Abidin, Sivas mebusu Halis Turgut gibi isimler de vardir, ancak Terakkiperver paialar beraat etmiilerdir.

Mahkeme Terakkiperver Firka içinde gizli bir örgütün Cumhurbaikanim öldürerek yönetime el koymak istediii kararina varmiitir, ancak paialarin bununla iliikisi kurulamamiitir.

Sari Efe Edip de beklemediii idam cezasi kariisinda iaiiracak ve "Bu kararda benim hizmetim nazara alinmadi" diyecektir ama mahkeme baikani Kel Ali tarafindan "Hizmetiniz elbette nazara alinacaktir" diye susturulacaktir. Ali Fuat Paia hatiralarinda, Sari Efe Edip'in hükümet ajani olmasina raimen idam ediliiini "Bu hizmet esnasinda yanlii bir hareketine yahut baika bir sebebe bailidir" diye yazacaktir.

Sonuçta paialar boyunlarini cellatin ipinden kurtaracaklar ama siyasi hayatlari da bitmii olacaktir. Hukuki olarak ortada ciddi hiçbir iey yoktur, ama beraat etmii de olsalar Mustafa Kemal'e suikast davasindan yargilanmii olmalari siyasette artik bir rol üstlenememeleri için yeterlidir. Nitekim bazilari ancak Mustafa Kemal'in ölümünden sonra tekrar siyasetle ilgilenecekler ve mebus olabileceklerdir.

Bu davadan sekiz ay kadar sonra, Mart 1927'de bir akiam Çankaya'daki sofrasinda aiirladiii çocukluk arkadaii Ali Fuat Cebesoy'a Mustafa Kemal itirafta bulunup, iöyle diyecektir: "Paialari senin hatirin için affettirdim." Harbiye'den atilmaktan Ali Fuat'in babasi ismail Paia sayesinde kurtulan Mustafa Kemal bu sözlerinde herhalde samimidir ama aslinda bu sözler ayni zamanda büyük bir fiyaskonun da itirafi deiil midiri

Mustafa Kemal milli mücadelede omuz omuza savaitiii paialari affettirmiitir ama onlar Mustafa Kemal'i affetmemii, hatta Mustafa Kemal'in çairisina ve çabalarina raimen bazilari bir daha ölünceye kadar kendisiyle görüimemiitir...

---

Etiketler : [ telgraf ] [ miralay ] [ izmir ] [ meb ] [ cumhuriyet ] [ oyunlar ] [ hizmet ] [ OYUNLAR ] [ bell ] [ tere ] [ isim ] [ TERAKKiPERVER CUMHURiYET FIRKASI ] [ savai ] [ sava ] [ heye ] [ istanbul ] [ stanbul ] [ hukuk ] [ mahkemeler ] [ kahraman ] [ adam ] [ kaya ] [ teki ] [ isimler ] [ muz ] [ girit ] [ milli mücadele ] [ van ] [ haber ] [ tutu ] [ LAH ] [ fevzi çakmak ] [ kazim karabekir ] [ polis ] [ motor ] [ iran ] [ ruh ] [ karar ] [ ittihat ve terakki ] [ örgüt ] [ istiklal mahkemeleri ] [ arkada ] [ mart ] [ salon ] [ mum ] [ EKER ] [ hirs ] [ nec ] [ boyun ] [ arkadai ] [ iDiL ] [ darma ] [ eker ] [ izlemekte ] [ anmiilardi ] [ oktur ] [ oktu ] [ sari ] [ suikasti ] [ dami ] [ KASIM ] [ uba ] [ suikast ] [ ilah ] [ yönetim ] [ temmuz ] [ kurt ] [ kipe ] [ sami ] [ itiraf ] [ sinema ] [ nka ] [ NKA ] [ ask ] [ ittihat ] [ Sinema ] [ ham ] [ N YARGI ] [ s t ] [ t p ] [ i ne ] [ u ma ] [ hepsi ] [ haziran ] [ LiDER ] [ yusuf ] [ ive ] [ kurucu ] [ hareket ] [ eklem ] [ KAV ] [ ladin ] [ refet bele ] [ ekim ] [ mill ] [ mustafa kemal ] [ nazar ] [ mustafa ] [ siyaset ] [ iükrü ] [ MUM ] [ etik ] [ ankara ] [ n yargi ] [ n yarg ] [ dürer ] [ cumhurbaikani ] [ kemal ] [ saç ] [ irmak ] [ ske ] [ iev ] [ S O ] [ iRAN ] [ ersin ] [ ülke ] [ lider ] [ arab ] [ fla ] [ iehir ] [ oyunlari ] [ denetim ] [ ehir ] [ MUZ ] [ vali ] [ HUKUK ] [ lenin ] [ ikna ] [ kui ] [ uydu ] [ KAST ] [ SiYASi ] [ iktidar ] [ çerkez ethem ] [ mersin ] [ erkez ethem ] [ SAVAi ] [ SAVA ] [ ila ] [ iZM ] [ hale ] [ dahi ] [ ismet inönü ] [ etler ] [ asli ] [ eft ] [ alaca ] [ istiklal ] [ dari ] [ 1924 ] [ PAT ] [ sinem ] [ pan ] [ kra ] [ çii ] [ ölüm ] [ çankaya ] [ ankaya ] [ anlati ] [ anlat ] [ eski ] [ m ö ] [ MiT ] [ ASKER ] [ LENiN ] [ ANAR ] [ teikilat-i mahsusa ] [ alo ] [ emekli ] [ MiLL ] [ gut ] [ RSI ] [ TERE ] [ metin ] [ silah ] [ aft ] [ silahlar ] [ kasim ] [ SUiKAST ] [ çerkez ] [ erkez ] [ enver paia ] [ enlem ] [ arif ] [ ifa ] [ krem ] [ M T ] [ öde ] [ otel ] [ Ak m ] [ e itti ] [ SMA ] [ t g ] [ me e ] [ AN MUS ] [ KIZ ] [ gül ] [ sac ] [ RTÜK ] [ türl ] [ a aç ] [ söyleyi ] [ meclis ] [ okul ] [ AiiNA ] [ lal ] [ bailam ] [ ükrü ] [ kre ] [ kavu ] [ hiz ] [ eylem ] [ huku ] [ elin ] [ M Ö ] [ ANKARA ] [ an mus ] [ mit ] [ Cumhuriyet ] [ getiri ] [ ebe ] [ nerede ] [ efe ] [ KNA ] [ dava ] [ haf ] [ RSi ] [ ali fuat cebesoy ] [ kanit ] [ HIZ ] [ çile ] [ örme ] [ daha fazla ] [ Tere ] [ çakmak ] [ akmak ] [ çocukluk ] [ ocukluk ] [ basi ] [ hisse ] [ ak m ] [ usa ] [ tui ] [ ERKEZ ] [ rtÜk ] [ kazim ] [ t davasi ] [ t davas ] [ fad ] [ örgü ] [ yönet ] [ siyasi ] [ tuttu ] [ iSMET iNÖNÜ ] [ ekleme ] [ OTO ] [ hac ] [ mec ] [ kna ] [ k na ] [ p p ] [ terakkiperver cumhuriyet firkasi ] [ kemer ] [ yaka ] [ görme ] [ karga ] [ tasfiye ] [ küme ] [ iaç ] [ kav ] [ arac ] [ pat ] [ l m ] [ ÇEi ] [ çei ] [ sila ] [ A IZ ] [ iKNA ] [ cad ] [ ASLI ] [ KANI ] [ cii ] [ iiiler ] [ aiina ] [ i am ] [ iten ] [ memeler ] [ i RE ] [ iilik ] [ Ask ] [ asker ] [ atila ] [ ismet ] [ ocuklu ] [ latin ] [ ayı ] [ çağ ] [ izmir suikasti ] [ cumhurba ] [ ilaç ] [ dola ] [ kom ] [ azim ] [ tav ] [ mira ] [ aiki ] [ aialar ] [ mami ] [ deva ] [ e is ] [ CUMHURiYET ] [ IZM ] [ Iran ] [ SIYASI ] [ MIT ] [ cafe ] [ IDIL ] [ klan ] [ kemeralti ] [ inönü ] [ SAV ] [ ittihat ve Terakki ] [ LON ] [ ihbar ] [ ahs ] [ LKA ] [ omuz ] [ lka ] [ sözler ] [ refet ] [ EYS ]