iah Alaaddin Muhammed ve Cengiz Han
13. Yüzyil Harzem imparatorluiu

13. yüzyilda Harzem imparatorluiu dünyanin en zengin ülkesiydi. Bugünkü iran, Pakistan, Afganistan ve Orta Asya'nin büyük bir bölümü bu imparatorluiun sinirlari içindeydi. iah Alaaddin Muhammed bu büyüklüiün çeiitli sorunlari da beraberinde getireceiini biliyordu.

ipek Yolu önemli bir gelir kaynaiiydi. Çin, Hindistan, Ortadoiu, Doiu Rusya ve hatta Bati Avrupa'dan tüccarlar ticaret merkezleri olan Merv, Buhara ve Semerkand'da bir araya geliyordu. Semerkand'in nüfusunun yarim milyondan daha fazla olduiu söyleniyordu ki, o zamanlar Paris ve Londra'nin nüfuslari tai çatlasa otuz-kirk bindi. Dünyanin bu uzak köiesinde genii zevk bahçeleri vardi. Egzotik meyve aiaçlari, iiril iiril akan çeimeler eiliiinde dünyanin dört bir yanindan gelen asiller hayatin tadini çikariyordu.

Ayni zamanda entelektüel bir merkezdi bu imparatorluk. Her büyük iehirde üniversiteler, kütüphaneler olmasi iahin imparatorluiunu islam dünyasinin sanat, iiir ve bilgi merkezi haline getirmiiti. Ayni zamanda bolluk içinde olmasi da buna etkendi. Bir dizi baiarili savai sonucunda imparatorluk her yönde geniilemii ve Fransa, Almanya, ingiltere gibi ülkeler Haçli Seferlerine bile ancak elli bin kiiilik bir ordu gönderebilirken, Harzem imparatorluiunun tümü zirhli ve tam donanimli bei yüz bin askeri vardi. Hiçbir devlet Harzem imparatorluiu'nu kizdirmaya cesaret edemiyordu.

Ancak iah kötü haberler almiiti. Pek ciddi bir iey deiildi ama can sikiciydi. Sinek küçüktür ama mide bulandirir. Üç bin kilometre kadar doiuda yeni bir güç doiuyordu. Ne olduklari belli olmayan, çadirlarda yaiayan, göçmen bir krallik. 1206 yilinda bu barbarlar, adi Krallarin Krali ya da Savaiin Kusursuz imparatoru anlamina gelen Cengiz Han'in yönetimi altinda toplandi. Cengiz Han Çin Seddi'nin ardina geçmeyi baiarmii ve kuzeydeki Çin iehirlerini ele geçirmiiti.

Bir Tatar hükümdari olan Kuiluk, Harzem imparatorluiu'na komiu olan Karakitai'de (bugünkü bati Çin) bu yeni kaiana karii isyan etme cesaretini gösterdi. Bütün büyük hükümdarlarin yapacaii gibi Harzem iahi da bu isyana gizliden gizliye destek verdi. Böylece barbar devletini parçalayabileceii. Eier bu Kuiluk denen adam fazla güçlenirse desteiini Cengiz Han'dan yana çeviriverirdi.

Ama Cengiz Han sadece yirmi bin adamdan oluian iki tümen asker gönderdiiinde yolunda gitmeyen bir ieyler olduiuna anlamaliydi. Bu adamlar Cengiz'in en iyi komutanlarindan Çepe'nin kumandasindaydi. Çepe dailardaki isyani bastirmakla görevliydi ve alti yil süren bir çarpiima sonucunda isyani bastirdi.

Cengiz'in askerleri ilerlemii ve imparatorluiun doiu sinirinin çok küçük bir bölgesini kontrol altina almiilardi. Bu iigal için mantikli bir rota deiildi çünkü o tarafta Pamir Dailari vardi. Bu dailarin yüksekliii zaman zaman yedi bin metreye kadar çikiyordu.

Ticaret her zamanki gibi devam etti. Dünyanin her yanindan kervanlar geliyor, vergilerini ödüyorlar ve iehirlerdeki öteki tüccarlarla aliiverii yapiyorlardi. Bu yeni hükümdarin elçileri zaman zaman iaha gelir, dostluk belirtisi olarak ufak tefek hediyeler verirdi. Kariiliiinda da ayni iekilde hediyeler giderdi. Ama rahatsiz edici bir ieyler olmaya bailamiiti.

Barbar Moiollar da kervanlarla gelmeye bailamiiti. Kendilerine tüccar diyorlardi ancak sadece Çin'den bozulmui artik ieyler getiriyorlardi. iahin ajanlari durumun farkindaydi ve hiç hoilarina gitmiyordu. Bu tüccarlarin aslinda ajanlar olduiu ve surlarin ne kadar güçlü olduiuyla ilgili notlar aldiklari, askerlerin nerelerde durduklari ve surlarin üzerinde ne kadar mancinik yer aldiii gibi bilgileri ele geçirdikleri ortaya çikti.

Ayni zamanda Cengiz Han'in ordularinin ne kadar güçlü olduiu dedikodusunu halk arasinda yayiyorlar ve Harzem imparatorluiu halkini korkutuyorlardi. Tarih boyunca bu taktik hep kullanilmiitir. Rapor hazirlamaya gelen tüccarlar, rakibin savunma hattini öirenip bilgileri hemen geri ulaitiran diplomatlar ve ailelerin resimlerini köprünün, savunma birliklerinin Önünde çeken turistler. Bu iiin türlü türlü yollari vardir. Bu üçüncü sinif barbarlarin gönderdikleri ajanlar yakalanip, mallarina el kondu ve apar topar diiari atildi. Barbarlar için iyi bir uyari yapilmiiti.

Aylar geçti ve iah seçeneklerinin neler olduiuna bakti. Moiollar binlerce kilometre uzaktaydi ve Çin ile olan savailarina dalmiiti. Casuslarin gönderilmesine tepki gösterecek olsalar bile ordularini Sibirya'nin genii bozkirlarindan geçirip ulaimalari en az alti ay alirdi. Harzem imparatorluiu'nun sinirina geldiklerinde ise kariilarinda bei yüz bin Harzem askerini bulacaklardi. Öylece mide bulandiran sinek öldürülmüi, iahin ünü dünyaya bir kez daha yayilmii olacakti.

Cengiz Han'in elçileri iaha ulaiti. Dilleri ve tarzlari islam dünyasinin elçilerinin dilleri kadar kibar deiildi, ancak anlaiilmiiti ki durum Cengiz'in pek hoiuna gitmemiiti. Cengiz, iyi niyetle Harzem imparatorluiunun tüccarlarinin kendi ülkesinde ticaret yapmasina izin verirken, kendi ülkesinin tüccarlari Harzem iehirlerinde soyulup diiari atiliyordu. Özür dilenmeli, tüccarlarin zararlari kariilanmali ve Moiol kervanina kötü davranan sorumlular cezalandirilmaliydi.

Bir ders vermenin tam zamaniydi ve iah Muhammed'in bu dersi vermek için harika bir fikri vardi. Elçi olarak gelen Moiollarin sakallari iah ve yanindakilerin huzurunda yakildi. Sakallar yanarken bayaii nahoi bir görüntünün ve ayni zamanda kokunun oluituiu kesindir. Bazi kaynaklara göre ise sakali yakildiktan sonra Moiol elçisi öyle özensiz tirai edilmii ki az daha kafasi kopuyormui.

Her neyse, insan, acaba iah neden böyle yapti, demekten alamiyor kendisini. Casuslari, Moiollarin "modern" bir ordu tarafindan kolaylikla durdurulabilecek siradan barbarlar olduiundan emin miydi acabai Acaba kazanacaiindan emin olduiu bir savai mi bailatmaya çaliiiyordui Tarihte resmi bir bildirim yapilmadan savaia giriiildiii olmuitur. iahin uyguladiii taktik ise Cengiz'i öfkelendirecek kadar aiaiilayiciydi. Yoksa iah sadece eilenmek mi istemiitii Elçiler aci ve aiaiilanma içinde çiilik atarken iah ve beraberindekiler katila katila gülmüitü. Ardindan da elçiler kapi diiari edilmiilerdi.

Sonra firtina bailadi... Sen hem Moiol elçilerinin sakallarini yak, hem de bunun cezasiz kalacaiini düiün. Moiol geleneklerine göre taraflardan birinin öleceiinin bildirilmesiyle savai bailar. Ölen tarafin kim olacaii ise bilinmez.

Yüz binden biraz daha fazla askerle Cengiz Han 1219'da Harzem imparatorluiu'nun kalbine doiru büyük bir hizla ilerledi. Birkaç ay içinde iahin ordusu yenilmekle kalmadi, resmen telef edildi. Sonraki yil, o muhteiem iehir Semerkand düitü, tüm nüfus kiliçtan geçirildi. iaha Moiollarin kendisi için bir "av partisi" düzenlediii haberi geldi. iki tümen uzman asker iahi öldürüp Cengiz'e kafasini getirmek için harekete geçmiiti.

Panik halindeki iah kaçti. Peiinde de Moiol generali Subutay yönetiminde yirmi bin asker vardi. Takip üç bin kilometre kadar sürdü. Sonunda Hazar Denizi'nde bir adaya kaçti ve korkudan saçi sakali beyazlamii iekilde öldüiü söylendi. Bazi tarihçiler Harzem imparatorluiunu yikan savaiin tarihin en aiir savaii olduiunu söyler. Tüm nüfusun yüzde 75'i kiliçtan geçirilmii, bütün iehirler dümdüz edilmiiti. Sonuçta islam'in akademik kalbi artik atmayacakti.

Cengiz, giriitiii savaita iahin ordularinin peiinden koiarken Hint Okyanusu kiyilarina kadar ulaiti. Subutay batidaki ve kuzeydeki bilinmeyen ülkelere keife çikmak için izin istedi. 1233 yilinda geri çairilana kadar Kafkaslari geçecek, Rusya'nin verimli kara topraklarina ulaiacak ve en sonunda Dinyeper nehrinde duracakti. Sahne elli yil sonra Moiollarin Rusya ve Doiu Avrupa'yi ele geçirmeye çaliimalari için uygun duruma getirilmiiti.

iah, birkaç sakal yakmanin cezasini tüm bir kitanin yakilip yikilmasiyla ödedi.

---

Etiketler : [ kaslar ] [ mancinik ] [ buhar ] [ mantik ] [ mide ] [ örüntü ] [ fransa ] [ vergi ] [ resim ] [ bilgil ] [ iiir ] [ GÖÇ ] [ iir ] [ göç ] [ kaynaklar ] [ ipek yolu ] [ TAR H ] [ orta a ] [ kervan ] [ ÇiN SEDDi ] [ ingiltere ] [ N SEDD ] [ almanya ] [ Üniversite ] [ ticaret ] [ niversite ] [ meyve ] [ orta asya ] [ kaian ] [ MANTIK ] [ isyan ] [ islam ] [ sinif ] [ çiilik ] [ haber ] [ moiollar ] [ aliiverii ] [ ortadoiu ] [ çeviri ] [ eviri ] [ tefe ] [ çin seddi ] [ iran ] [ in seddi ] [ hazar ] [ rap ] [ Ermeni ] [ öteki ] [ resimler ] [ bozkirlar ] [ haçli seferleri ] [ rapor ] [ nüfus ] [ komiu ] [ hint ] [ resimleri ] [ kaynak ] [ akad ] [ sanat ] [ londra ] [ elekt ] [ paris ] [ Rusya ] [ rusya ] [ tuz ] [ ülkeler ] [ ipek ] [ gül ] [ kullanilmiiti ] [ surlarin ] [ kilomet ] [ evliydi ] [ krallik ] [ tarihç ] [ büyüklüi ] [ almad ] [ bulacaklar ] [ aiaç ] [ aiaçlar ] [ köprü ] [ tar h ] [ mod ] [ SANAT ] [ yönetim ] [ kok ] [ barbar ] [ KiST ] [ KiiiLiK ] [ ive ] [ ermeni ] [ üni ] [ üniversite ] [ MATLA ] [ kiiilik ] [ e ticaret ] [ KASLAR ] [ AFGANiSTAN ] [ devlet ] [ haberler ] [ iPEK YOLU ] [ PEK YOLU ] [ saç ] [ tatar ] [ RESiM ] [ iehirler ] [ kade ] [ ehirler ] [ TUZ ] [ iRAN ] [ ÜLKELER ] [ kiliç ] [ iehir ] [ HAÇLI SEFERLERi ] [ ehir ] [ RESiMLER ] [ hindistan ] [ dostluk ] [ atsiz ] [ gelenek ] [ ngiltere ] [ bati avrupa ] [ muhammed ] [ HUZUR ] [ harzem ] [ yarim ] [ dari ] [ NÜFUS ] [ çii ] [ sinek ] [ MEYVE ] [ YÖNETiMi ] [ inek ] [ yönetimi ] [ vergiler ] [ FRANSA ] [ afganistan ] [ rdek ] [ teler ] [ sinirlar ] [ savailar ] [ Kaslar ] [ asil ] [ erkez ] [ dona ] [ siniri ] [ iark ] [ donanim ] [ öde ] [ Muhammed ] [ anus ] [ atlas ] [ Egzotik ] [ p c ] [ büyüklü ] [ ölen ] [ firtina ] [ çaiindan ] [ bilgiler ] [ egzotik ] [ DERi ] [ kist ] [ kafkas ] [ adana ] [ slam ] [ rüntü ] [ DOSTLUK ] [ asya ] [ göçmen ] [ kafka ] [ Hint ] [ moiol ] [ e im ] [ sakal ] [ görüntü ] [ hükümdar ] [ yaya ] [ HARZEM ] [ bildiri ] [ tai ] [ dailar ] [ kumanda ] [ KÜTÜPHANE ] [ hindi ] [ kütüphane ] [ kita ] [ erva ] [ moi ] [ ERKEZ ] [ huzur ] [ modern ] [ ILO ] [ kilo ] [ bulan ] [ koku ] [ hac ] [ HAZAR ] [ RESM ] [ LYK A ] [ imparator ] [ A IZ ] [ aslar ] [ SEMER ] [ barbarlar ] [ notlar ] [ panik ] [ AiAÇ ] [ iaç ] [ küa ] [ kud ] [ LK A ] [ uyari ] [ göc ] [ moğ ] [ aiindan ] [ cadi ] [ in tarihi ] [ erkezler ] [ ilo ] [ zararlar ] [ tik a ] [ iive ] [ dar a ] [ i mer ] [ iiilik ] [ ahin ] [ tıp ] [ iahin ] [ ortado ] [ DERĞ ] [ iN SEDDi ] [ KiLO ] [ CADI ] [ cengiz han ] [ KIST ] [ Ingiltere ] [ tiran ] [ HAÇLI ] [ rya ] [ but ] [ iversite ]