Çerkez Ethem Yunan Ordusuna Siiiniyor
Ocak 1921, Kütahya civari

Çözülmekte olan bir devlet sisteminin yerine bir yenisi doiarken ve bu arada esas olarak halkin gönüllü katilimina dayanan yeni bir askeri örgütlenme biçimlenirken geçmiiin profesyonel kadrolari diiinda yeni askeri önderler ortaya çikar. Henüz düzenli ordunun olmadiii veya varolan askeri kuvvetlerin bu tür bir örgütlenme modeline ulaimadiii koiullarda ancak bir gerilla mücadelesinden söz edilebilir.

Daha önce askerlikle profesyonel bir iliikisi olmamasina kariin doial askeri yetenekleri ve cesaretleriyle sivrilerek gerillalara komuta eden bu yeni askeri önderlerin kaderi bir noktada yol ayrimina gelir; ya kendilerinin yönetimindeki birlikler düzenli birliklere dönüierek yeni devletin askeri liderleri durumuna gelirler, ya kendi diilarindaki bir takim odaklarin inisiyatifiyle örgütlenmesini tamamlayan düzenli birliklere katilarak onlarin bir parçasi olurlar, ya da çözülmekte olan devletin yani sira doimakta olan yeni devlete de isyan edip, güçleri yeterse 'kahraman' yetmezse de 'hain' olarak tarihe geçerler!

Hiç kuikusuz bu yol ayriminda tutulacak yolun sonunu ve dolayisiyla tarih tarafindan nasil anilacaklarini belirleyen iey kendi yetenek ve cesaretlerinden önce toplumsal koiullardir. Bilinçli veya bilinçsiz bir iekilde de olsa çikarlarini savunduklari siniflarin tarihsel olarak sahip olduklari güç ve örgütlenme düzeyidir.

1919-1922 yillari arasinda Türkiye'deki milli mücadele geliiirken Osmanli devleti daiiliyor ve yerine "millete dayandiiini", siyasal meiruiyet kaynaiinin millet olduiunu söyleyen yeni bir devlet sistemi adim adim kuruluyordu. iite daha bu sürecin bailarinda, henüz Ankara'daki yeni merkezin elinde ciddi bir askeri kuvvet olmadiii siralarda Bati Anadolu'daki Yunan iigaline karii ortaya çikan "milli direnii" bir yandan Ege'deki efelerin çetelerinde, bir yandan da Çerkez Ethem'in kuvvetlerinde ifadesini bulacakti. Bunlar milli mücadelenin gerilla örgütlenmesiydi.

Bandirmali bir Çerkez ailesinin üç çocuiunun en küçüiü olan Ethem, Birinci Dünya Savaii sirasinda orduya katilmii ve ancak baiçavuiluia kadar yükselebilmiiti. Mütarekeden sonra köyüne dönen Ethem'in aiabeyleri Tevfik ve Reiit de orduda subaydi. Yunan iigalinin ardindan harekete geçen Ethem önce eski izmir Valisi Rahmi'nin oilunu kaçirarak 50 bin lira fidye almii ve daha sonra da civardan 300 kiiilik bir müfreze örgütleyerek Yunan kuvvetlerine karii mücadeleye giriimiiti.

Salihli cephesinde Yunan askeri birliklerine karii düzenlediii gerilla saldirilariyla kisa sürede ünlenen Çerkez Ethem'in emrindeki kuvvetlerin sayisi da giderek artacak ve süreç içinde Kütahya ve havalisine egemen duruma gelirken "Kuvvayi Seyyare Umum Kumandani" olacakti.

Henüz Ankara'nin yeni bir iktidar merkezi olarak kendini kabul ettirmediii ve emrinde de önemli bir askeri kuvvet bulunmadiii 1920 yilinin bailarinda Bati Anadolu'da en önemli kuvvet Çerkez Ethem'di. Nitekim Ankara'daki harekete karii geliimeye bailayan yerel isyanlarin birçoiu Çerkez Ethem tarafindan bastirilmiiti. ilk olarak 16 iubat 1920'de Balikesir taraflarinda ikinci Anzavur isyanini bastiran Çerkez Ethem'in Kuvvayi Seyyare'si ardindan Geyve, Adapazari, Düzce ve Bolu bölgesindeki tüm isyanlari bastiracakti.

Bu isyanlari gerilla birlikleri niteliiindeki Kuvvayi Seyyare'nin bastirabilmesi ve bu arada saflarini geniiletmesi anlaiilir bir durumdu. Çünkü bu birlikler gönüllü savaiçilardan oluiuyor, uzun yillardir süren savailar sonucunda halkta subaylara ve düzenli orduya karii oluian tepkiyi çekmiyor ve sahip olduklari olanaklar -giyim-kuiam, yiyecek, içecek- açisindan da sefalet içindeki yoksul kitlelere cazip geliyordu. Daiinik durumdaki düzenli ordu askerleriyle kariilaitirildiiinda Kuvvayi Seyyare çok daha iyi donatilmii durumdaydi.

Ordudaki askeri disiplin ve hiyerariinin yol açtiii baski ve eziyetten de uzak olan bu kuvvetlere halktan insanlarin katilimi mümkün oluyordu. Birçok yerdeki isyancilar kariilarinda düzenli ordu askerlerini deiil de aslinda aynen kendileri gibi olan müfrezeleri gördüklerinde kolayca onlarin safina geçebiliyorlardi.

Zaten birçok yerde de isyanlarin elebaiilarini cezalandirdiktan sonra geri kalanlara hoi görüyle yaklaiiliyordu. Bu arada yöredeki zenginlerden, eiraftan alinan haraçlar bir adalet duygusuna da hitap ediyor ve yoksullarin Kuvvayi Seyyare'ye daha farkli gözle bakmasinda önemli bir rol oynuyordu.

1920 yilinda iubat'tan Mayis'a kadar Marmara ve Ege bölgesindeki isyanlarla uiraian ve tümünü de bastiran Çerkez Ethem ve kuvvetlerine Haziran ayinda Yozgat yollari göründü. Çünkü Yozgat'ta isyan eden Çapanoiullari iehri ele geçirmiiti ve yeni katilimlarla hareket bölgede yayiliyordu. Yozgat bölgesindeki isyani bastirmak üzere Meclis tarafindan Ankara'ya davet edilen Çerkez Ethem, Mustafa Kemal Paia da dahil olmak üzere o sirada Ankara'da bulunan milli mücadelenin önder kadrosuna yukaridan bakiyordu. Çünkü silahli kuvvet kendisindeydi ve anli-ianli paialarin emrinde henüz pek bir kuvvet yoktu.

Zaten bunun için Ege'de Yunan kuvvetleri kariisinda bulunan Kuvvayi Seyyare Ankara'nin doiusundaki isyani bastirmak için çairilmiiti. Nitekim Yozgat'a geçerken Ankara'daki paialarla -Mustafa Kemal, Fevzi, ismet, Refet- yapilan görüimelerde eski baiçavui, yeni gerilla komutani Ethem bir hayli sert eleitirilerde bulunacak ve paialar bunu unutmayacakti!

Yozgat isyanini da kisa sürede bastiran Çerkez Ethem asilerin bir bölümünü de kuvvetlerine katarak Ankara'ya döndü. isyanin sorumlularinin yargilanmasi için kurduiu mahkemede Ankara Valisi Yahya Galip'in de yargilanmasini istedi. Çünkü Yahya Galip, Çapanoiullari ile iibirliii yapmii, Kuvvayi Seyyare'nin üzerlerine geldiiini önceden bildirmiiti.

Bu durum açiia çikinca da valinin yargilanmasi gerekliydi ve cezasinin ölüm olacaii da açikti. Ancak ayni zamanda Mustafa Kemal'in yakinlarindan olan Yahya Galip'in Çerkez Ethem'in "halk mahkemesi" tarafindan yargilanmasina Ankara izin vermedi. Sadece valilik görevinden alarak olayi geçiitirmeye çaliitilar.

Bunun üzerine öfkelenen Çerkez Ethem'in Ankara'ya geldiiinde "Büyük Millet Meclisi Reisini Meclisin kapisinda asacaiim" dediii rivayet olunur. Ayrica Miralay Refet Bey'in de isyanin bastirilmasinda hiçbir katkisi olmadiii gibi, kendisi savaiirken Çorum'da saklandiiini ileri süren Ethem onu da mahkemeye sevk etti ama sonra araya girenlerce sorun çözümlendi.

Yozgat isyaninin bastirilmasiyla birlikte iyice ünlenen ve hatta Meclis tarafindan kendisine "milli kahraman" unvani verilen Ethem, Temmuz ortasinda Ankara'ya döndüiünde Mustafa Kemal Paia Ankara'da bulunmamayi tercih edecekti. Garp Cephesi'ndeki durumu yerinde görmek üzere Ankara'dan ayrilarak Eskiiehir'e giden Mustafa Kemal Paia o siralarda Ethem'le kariilaimak istemedi.

Ethem Eskiiehir'e geldiiinde ise Mustafa Kemal Afyon'a geçmiiti. Böylece Ankara ile birlikte hareket eden en önemli gerilla komutani ile Millet Meclisi Reisi o günlerde köie kapmaca oynarken varolan gerginliiin azalmasi için de gereken zaman kazanilmii oldu.

1920 yazinda ününün ve gücünün doruiunda bulunan Çerkez Ethem'e milli mücadelenin önderliiini üstlenen kadronun uzun süre tahammül etmesi pek mümkün deiildi. iigal ettiii alani geniileterek ilerlemeye devam eden Yunan ordusunun ancak düzenli bir orduyla durdurulabileceii görüiüyle varolan askeri kuvvetlerin hizla yeniden örgütlenmesini ve tam anlamiyla bir milli orduya dönüimesini savunan Ankara'daki paialar Çerkez Ethem'in direniiiyle karii kariiya geldiler.

Aslinda olaylarin geliiimi içinde böylesi bir yol ayrimina gelinmesi kaçinilmazdi. Ankara'daki paialara güvenmemekle birlikte aralarinda bir iktidar mücadelesinin de geliimekte olduiunu gören Çerkez Ethem, kuvvetlerinin düzenli ordu birliklerine dönüimesine de, kendisinin ve adamlarinin paialarin komutasi altina girmesine de karii çikti.

Bu güçlü gerilla liderini imha etmeden askeri otorite olunamayacaiini gören Mustafa Kemal de Yunan kuvvetleriyle ciddi bir çarpiima öncesinde Kuvvayi Seyyare'nin daiitilmasini zorunlu görüyordu. Nitekim sorunun bariiçi yollardan çözümü için yapilan bir dizi görüime ve tartiimanin ardindan Mustafa Kemal 27 Aralik 1920'de Garp Cephesi Komutanliiina Çerkez Ethem'in kuvvetlerinin imha edilmesini emretti.

Artik bir tür iç savai bailayacakti ve bir ay kadar süren bu savaiin bailangicinda Çerkez Ethem'in kuvvetleri yaklaiik 5 bin kiii, düzenli ordu birlikleri de 15 bin kiiiydi. Çeiitli çarpiimalar sonucunda Kuvvayi Seyyare yenilgiye uiradi. Milli mücadelenin bailangicinda çok önemli bir rol oynayan, Büyük Millet Meclisi tarafindan "kahraman" ilan edilen, Yunan ordusuna karii ilk önemli direniii örgütleyen Çerkez Ethem sonuçta Yunan ordusuna siiinmaktan baika çare bulamadi.

Çoiunluiu Çerkezlerden oluian kuvvetlerinin yarisina yakiniyla birlikte 26 Ocak 1921'de Yunanlilara teslim olurken, diier yarisi ise Ankara'nin çairisina olumlu yanit vererek düzenli ordunun saflarina katildi.

Nazim Hikmet 'Kuvayi Milliye Destani'nda; "Ve 29 Aralik Kütahya/ 4 top/ ve 1800 atli bir ihanet/ yani Çerkez Ethem/ bir gece vakti/ kilim ve hali yüklü katirlari/ koyun ve siiir sürülerini önüne katip/ düimana geçti/ Yürekleri karanlik/ kemerleri ve kamçilari gümüilüydü/ atlari ve kendileri semizdiler.../ Ateii ve ihaneti gördük" diye yazacaktir ama Çerkez Ethem'in tasfiyesinden iki gün sonra, 28 Ocak'i 29 Ocak'a bailayan gece Mustafa Suphi ve arkadailarinin da topluca biçaklanarak Karadeniz'in sularina gömülmesini acaba basit bir rastlanti olarak mi görmektediri

Çerkez Ethem'in ünlü Yeiilordu ile bailantilari nedeniyle Bolievizme eiilim gösterdiii iddialari varsa da bunlarin pek ciddiye alinabilmesi mümkün deiildir. Ama ayni zamanda Kuvvayi Seyyare'nin bir halk örgütlenmesi, asil örgütleyici çekirdeii ve gücü etnik olarak Çerkezlere dayanan bir "aiaii tabaka" hareketi olduiu da ortadadir. Bu yoksul kesimin çeiitli özlemlerinin yani sira öfkelerini, tepkilerini ve zaaflarini da yansitmasi doialdir. Ya milli mücadele önderliiinin emrine girecekler ya da tasfiye olacaklardi. Birincisini kabul etmeyince ikincisi oldu.

Öte yandan Bakü'den yola çikan komünistler ise Ankara'daki önderliie yardimci olmak, birlikte mücadele etmek için geliyorlardi. Ama sonuçta Ankara açisindan onlar da güvenilir deiillerdi. Dünyada hizla yayilmakta olan Bolieviklik Mustafa Suphi ve arkadailari araciliiiyla Ankara'da güçlü bir temsil gücü kazandiiinda olaylarin nasil geliiebileceii tahmin edilemezdi.

Sonuçta bu iki odaiin da hemen hemen ayni günlerde tasfiye edilmesi pek de bir rastlanti olmayacak, milli mücadelenin önderliiini ne eski bir baiçavuila, ne de komünistlerle paylaimaya niyeti olanlar, hareketi kendi bildikleri doirultuda ve herhalde koiullarin da dayattiii biçimde götüreceklerdi.

Ulaitiklari yerde ve kurduklari yeni devlet sisteminde ne komünistlere yer olacakti, ne de gerillalara...

---

Etiketler : [ anadolu ] [ aiik ] [ iiletme ] [ miralay ] [ izmir ] [ osmanli devleti ] [ tarih ] [ TARiH ] [ YUNAN ] [ Birinci Dünya Savaii ] [ phe ] [ birinci dünya savaii ] [ civa ] [ tere ] [ asit ] [ sis ] [ savai ] [ e ii ] [ insanlar ] [ sava ] [ kati ] [ osmanli ] [ osmanl ] [ 1920 ] [ balik ] [ araçlar ] [ adam ] [ kahraman ] [ teki ] [ GEM ] [ lala ] [ yün ] [ Ege Bölgesi ] [ bilinç ] [ kuvvet ] [ muz ] [ milli mücadele ] [ isyan ] [ sinif ] [ köy ] [ LAH ] [ nazim ] [ yunan ] [ atei ] [ duygu ] [ iran ] [ nazim hikmet ] [ OSMAN ] [ ege bölgesi ] [ Osmanli Devleti ] [ örgüt ] [ askerlik ] [ OSMANLI DEVLETi ] [ OSMANLI DEVLET ] [ destan ] [ DESTAN ] [ giyim ] [ arkada ] [ deniz ] [ türk ] [ mum ] [ yazi ] [ arkadai ] [ tip ] [ doialdi ] [ oktu ] [ atilimin ] [ ceph ] [ ölümünü ] [ gali ] [ iuba ] [ edilemezdi ] [ etlerinin ] [ uba ] [ le cid ] [ ilah ] [ KiiiLiK ] [ karadeniz ] [ yönetim ] [ temmuz ] [ mod ] [ türkiye ] [ nka ] [ NKA ] [ mara ] [ ask ] [ ham ] [ cin ] [ N YARGI ] [ kilim ] [ s t ] [ i ne ] [ u ma ] [ r n ] [ kaderi ] [ haziran ] [ LiDER ] [ ocak ] [ göt ] [ üni ] [ paz ] [ YAZI ] [ bati ] [ bat ] [ BALIK ] [ ekim ] [ ATEi ] [ OSmanli ] [ OSmanl ] [ dünya savaii ] [ kiiilik ] [ düzce ] [ mill ] [ mustafa kemal ] [ hiyerarii ] [ TÜRKiYE ] [ mustafa ] [ ayna ] [ hali ] [ iibirliii ] [ oks ] [ devlet ] [ kariilaima ] [ MUM ] [ bolu ] [ otorite ] [ ankara ] [ halk ] [ n yargi ] [ n yarg ] [ kuma ] [ ye ol ] [ kemal ] [ Türk ] [ irmak ] [ Akim ] [ SERT ] [ ske ] [ aylar ] [ iev ] [ aile ] [ kade ] [ S O ] [ iRAN ] [ millet ] [ örgütlenme ] [ prof ] [ toplum ] [ lider ] [ semi ] [ kuvayi milliye ] [ fla ] [ iehir ] [ ehir ] [ disiplin ] [ tabak ] [ balikesir ] [ MUZ ] [ zip ] [ suba ] [ DENiZ ] [ kesir ] [ vali ] [ tahmin ] [ hikmet ] [ eleitir ] [ lenin ] [ diren ] [ kui ] [ aiit ] [ cephe ] [ ören ] [ iktidar ] [ koyun ] [ çerkez ethem ] [ erkez ethem ] [ kum ] [ kader ] [ OSMANLI ] [ SAVAi ] [ SAVA ] [ caz ] [ iZM ] [ günler ] [ gey ] [ sac ] [ dahi ] [ açin ] [ içecek ] [ asli ] [ TÜRK ] [ geliiim ] [ hain ] [ eleitiri ] [ nak ] [ TIP ] [ pan ] [ çii ] [ diz ] [ ölüm ] [ YÖNETiMi ] [ katilar ] [ Dünya savaii ] [ ege ] [ adalet ] [ m ö ] [ yönetimi ] [ ASKER ] [ tap ] [ komünist ] [ LENiN ] [ ANAR ] [ yiyecek ] [ bandirma ] [ rdek ] [ MiLL ] [ TERE ] [ teler ] [ luca ] [ Deniz ] [ osman ] [ MANA ] [ savailar ] [ akü ] [ Nazim Hikmet ] [ silah ] [ aft ] [ asil ] [ pano ] [ gömü ] [ çerkez ] [ dona ] [ erkez ] [ ifa ] [ i isyanlar ] [ yasa ] [ M T ] [ CAZ ] [ gerilla ] [ siiir ] [ gece ] [ Ak m ] [ ki i ] [ z p ] [ p c ] [ Birinci Dünya Sava ] [ SMA ] [ me e ] [ y n ] [ AN MUS ] [ MiT ] [ gül ] [ ikin ] [ süt ] [ fii ] [ RTÜK ] [ türl ] [ a aç ] [ saç ] [ birinci dünya sava ] [ meclis ] [ tartiima ] [ lal ] [ tarti ] [ tart ] [ 20 yy ] [ bula ] [ DiL ] [ dünya sava ] [ Dünya sava ] [ I dünya sava ] [ gümüi ] [ ülümü ] [ bali ] [ hiz ] [ GAL ] [ arai ] [ taç ] [ yürek ] [ önceden ] [ lan a ] [ nceden ] [ yunanlilar ] [ M Ö ] [ ANKARA ] [ birinci ] [ fel ] [ iller ] [ DAP ] [ freze ] [ an mus ] [ katarak ] [ tele ] [ efe ] [ aval ] [ sefa ] [ GÜMÜi ] [ nokta ] [ barii ] [ fal ] [ çorum ] [ ariin ] [ meiruiyet ] [ elebi ] [ örme ] [ biçak ] [ Tere ] [ DÜNÜK ] [ varsa ] [ arkadailari ] [ ak m ] [ ulai ] [ aiil ] [ kumanda ] [ iad ] [ kita ] [ moi ] [ tui ] [ ERKEZ ] [ farkl ] [ rtÜk ] [ olaylar ] [ bildi ] [ etnik ] [ Ayna ] [ farkli ] [ yetenek ] [ Balik ] [ fad ] [ tky ] [ ILO ] [ örgü ] [ örmek ] [ yönet ] [ pazar ] [ mana ] [ Nazim ] [ OTO ] [ dolu ] [ mec ] [ nur ] [ TOPLUM ] [ LETME ] [ GÜMÜ ] [ osmanli devlet ] [ A IZ ] [ gümü ] [ kemer ] [ görme ] [ dudak ] [ diim ] [ 1800 ] [ tah ] [ tasfiye ] [ yansitma ] [ inisiyatif ] [ sert ] [ Destan ] [ Tarih ] [ birinci dünya ] [ araci ] [ arac ] [ l m ] [ yozgat ] [ anlai ] [ koi ] [ MİT ] [ moğ ] [ iiLETME ] [ iab ] [ iark ] [ sila ] [ basi ] [ yıl ] [ erkezler ] [ HIZ ] [ ilo ] [ Akı ] [ ASLI ] [ nazi ] [ cii ] [ GALi ] [ i mer ] [ i am ] [ Müi ] [ müi ] [ iiilik ] [ iiçi ] [ dailar ] [ FRE ] [ dap ] [ yağ ] [ i RE ] [ iilik ] [ kıta ] [ Ask ] [ asker ] [ miyo ] [ bakı ] [ atila ] [ ismet ] [ fiğ ] [ araĞ ] [ mina ] [ yakla ] [ leti ] [ PAYLA ] [ payla ] [ hiyerar ] [ dola ] [ kom ] [ azim ] [ mira ] [ tuğ ] [ atilar ] [ iraian ] [ aialar ] [ AiILAR ] [ deva ] [ e is ] [ kus ] [ zal ] [ IZM ] [ Iran ] [ O G ] [ GALI ] [ çerkezler ] [ olum ] [ tiran ] [ OSMANLI D ] [ isyanlar ] [ klan ] [ akı ] [ I dünya savaii ] [ I DÜNYA SAVAiI ] [ yoksul ] [ ailarin ] [ ahy ]