Patrona Halil Ayaklanmasi
28 Eylül 1730, istanbul

18. Yüzyilin bailarinda III. Ahmed'in saltanati dönemindeki 'Lale Devri' Osmanli tarihi içinde genellikle küçümsenerek ve istanbul'daki yönetici elitin kendini kaptirdiii zevk ve eilenceler öne çikarilarak deierlendirilir.

Saray ve çevresinin sefahate dalmasi bir gerçekse de bu durum ilk kez böyle olmuyordu. Saray her dönemde benzer bir yaiam sürüyor ancak bunu duvarlarin arkasinda yapiyordu, ahalinin gözü önünde deiil. Tabii böylesi bir yaiam tarzinin sarayin ve hanedanin diiina doiru geniileyen bir çevreye yayilmasi kolay deiildi.

'Lale Devri' diye adlandirilan dönemde sefahat konusunda biraz daha ipin ucunun kaçtiii, biraz daha halkin gözü önünde cereyan ettiii ve nihayet biraz daha saray ve hanedanin diiina doiru yayildiiindan söz edilebilir. Bir Batili, dönemin istanbul'daki Fransiz elçisi, Sadrazam Neviehirli ibrahim Paia'nin konaiinda verilen bir gece davetini iöyle anlatir:

"Laleler açtiii ve sadrazam onlari padiiaha göstermek istediii zaman, lalelerin açmadiii boiluklar baika bahçelerden alinan ve iiieler içine konan lalelerle doldurulurdu. Her dört çiçekte bir, çiçekle ayni seviyede bir mum yanar ve bahçe yollarina her türlü kuila dolu kafesler asilirdi. Kameriyeler muazzam miktarda ve iiielere konmui her türden çiçekle süslenir ve sonsuz sayida çeiitli renkli cam lambalarla aydinlatilirdi. Bu lambalar ayni zamanda davet için özel olarak aiaçliklardan getirilen ve kameriyelerin arkasina yerleitirilen çaliliklarin yeiil dallarina asilirdi. Bütün bu çeiitli renklerin ve sayisiz ayna ile yansitilan iiiklarin etkisi iahanedir. Iiiklandirma ve Türk müziiinin gürültülü konseri tüm bunlara eilik eder ve laleler açtiii sürece her gece bu eilenceler devam eder. Bu süre zarfinda Sultan ve maiyeti sadrazam tarafindan yedirilir ve yatirilir."

Evet, yönetici elitin yaiamina iliikin tablo budur ve hiç kuikusuz bu kadarinin ahalinin isyan duygularini kiikirtmasi anlaiilir bir ieydir.

Ama bu dönem sadece yönetici elitin zevk ve sefasiyla anilacak bir dönem deiildir. Ayni zamanda istanbul'da önemli mimari düzenlemeler yapilmii, eski yangin mahalleleri yeniden imara açilmii ve istanbul'da dönemine göre bir kent yaiami ortaya çikmiitir. itfaiye bu dönemde kurulmui ve en önemlisi de ilk matbaa 1729'da faaliyete geçmiitir.

1670'de Macar asilli bir Hiristiyan olarak doian ibrahim Müteferrika 1693'de Müslümanliii kabul ederek Osmanli'nin hizmetine girdikten sonra Osmanli devletinde Müslümanlar adina ilk matbaayi kuran kiii olmuitur. Daha öncesinde Ermenilere verilen bir matbaa izni vardir ama Müslümanlar adina ilk izni alan da yine eski bir Hiristiyan olacaktir.

Baita Haliç civari olmak üzere istanbul'un park ve bahçelerinin lalelerle bezendiii bu yillarda devletin maliyesinde ve ordusunda da bazi düzenlemeler yapilmiitir ama genellikle olduiu gibi bunlarin yoksul halka pek bir yarari olmayacaktir. Genii topluluklarin gözü önünde yaianan sefahat ve geliimekte olan kent yaiaminin nimetlerinden yararlanilamamasi öfke birikimine yol açacaktir. Ve bir an gelip bu öfkenin isyana dönüimesi için bir kivilcim yeterli olacaktir. Bu arada gayrimüslimlere taninan yeni bazi ayricaliklar ise islam adina ahaliyi kiikirtmak için çok uygun bir malzeme oluituracaktir.

iran'la süren savaita uiranilan baiarisizliklar üzerine padiiah III. Ahmed'in ordunun baiina geçerek sefere çikmasi talebi öylesine yoiunlaiir ki sarayin buna daha fazla direnmesi olanaksiz hale gelir. Bunun üzerine Üsküdar'da ordugah kurulur ve askerler iran üzerine sefere çikmak için hazirliklara bailarlar. Padiiah ve vezirler de Üsküdar'a geçerek orduyla birlikte yola çikmaya hazirlanirlar. Ancak aslinda padiiah III. Ahmed'in istanbul'daki tatli yaiami birakarak savaia gitmeye hiç niyeti yoktur. Ordu bir türlü yola çikmamaktadir.

Sonuçta iran'in temsilcileri Üsküdar'a gelirler ve onlarla yapilan görüimelerde savaii devreden çikaran kötü bir anlaima yapilarak padiiah ve çevresi Boiazin Anadolu yakasindan Avrupa yakasina dönerler. Ama bu da beklenen kivilcim olacak ve bu devire son verecek ayaklanma patlayacaktir.

Eskicilikle uiraian bir yeniçeri olan Patrona Halil ve Muslu Beie önderliiinde patlayan isyan 28 Eylül 1730'da bailadi ve dört gün boyunca istanbul sokaklarini ele geçiren topluluklar 2 Ekim'e kadar evlerine girmediler. Bir bölüm ulemanin da desteiini alan asiler ilk gün kentte duruma egemen olarak Topkapi Sarayi'ni kuiattilar ve padiiahla pazarliia bailadilar. Ertesi gün aralarinda Sadrazam Neviehirli Damat ibrahim Paia ile yakinlarinin da bulunduiu 37 kiiinin kellesini istediler. III. Ahmed çok sevdiii sadrazamina hemen kiyamadi ama direndiiinde kendi kellesinin de gidebileceiini görünce üçüncü gün ibrahim Paia ve damatlari boidurularak cesetleri asilere teslim edildi.

Ancak isyanin bununla yatiimasi mümkün deiildi, elebaiilar padiiahin da tahttan çekilmesini istediler ve istediklerini de yaptirdilar. III. Ahmed l Ekim'de yeieni Mahmud lehine tahttan feragat ettiiini ilan etti. Ertesi gün I. Mahmud tahta geçecekti.

I. Mahmud padiiah oldu ama saray "ayak takimi"nin denetimindeydi. Eskici Patrona Halil Rumeli Beylerbeyi olmui, Muslu Beie de Kul Kethüdasi olarak sarayin yönetimini ele almiiti. Rivayete göre Patrona Halil eski püskü paçavralar içinde dolaiiyordu ve hiç kuikusuz bu durum eski iatafata öfke dolu ahalinin sempatisini canli tutmak için etkili bir yoldu. isyan, meiruiyetini sefahate son vermekten aldiii için isyanin önderi de giyimiyle bunu temsil ediyor ve ahalinin desteiinin sürmesini sailamaya çaliiiyordu. Bu arada Lale Devri sirasinda istanbul'da yapilan zarif mimari yapilar yikiliyor, halkin öfkesini tatmin eden kitlesel ayinler gibi yikim ve yaimalar düzenleniyordu.

'Ayak takimi' iki ay boyunca Topkapi Sarayi'na egemen olup devleti yönetirken isyanin silahli gücü Yeniçerileri tabii ki ihmal etmediler. Devlet yeniçerilerden ebediyen kurtulmanin yollarini ararken isyandan önce 40 bin olan yeniçeri sayisi iki ay içinde 70 bine çikmiiti. Ayrica devletin çeiitli yüksek görevlerine de 'ayak takimi' arasindan atamalar yapiliyor, örneiin bir kasap Eflak voyvodaliiina ataniyordu.

Yaklaiik iki ay bu duruma tahammül eden yeni padiiah ve çevresi kendilerini rezil ettiklerine inandiklari bu paçavralar içindeki asilerin hakkindan gelmek için firsat kolluyorlardi. Nihayet gereken örgütlenmeyi tamamladilar ve asileri ortadan kaldirmak için uygun ortami hazirladilar. iran'a savai açilmasi konusunu görüimek üzere divan toplantisina çairilan Patrona Halil ve 14 elebaii 25 Kasim 1730'da sarayda pusu kuran askerlerce öldürüldü. Bunlari destekleyen ulema da sürgüne gönderilirken, geri kalan asilerin 28 Ocak 1731'de ikinci bir kez ayaklanma giriiimleri bastirilarak yakalananlar idam edildi.

Daha önce baiina hiç böyle bir iey gelmemii olan dehiet içindeki Topkapi Sarayi'nda iki ay süren kabus böylece bitti. Ayak takimindan ve paçavralar içinde dolaian beylerbeyinden kurtulan saray eski asaletine ve zarafetine tekrar kavuitu!

Yerini iaiirip "bai" olmaya kalkiian "ayaklar" da yine yerlerine döndüler ve yeni bir deneme için uygun koiullarin gelmesini sabirla beklemeye devam ettiler...

---

Etiketler : [ deneme ] [ beyin ] [ anadolu ] [ aiik ] [ osmanli devleti ] [ tarih ] [ saltanat ] [ divan ] [ TARiH ] [ MATBAA ] [ kent ] [ civa ] [ hizmet ] [ matbaa ] [ dii ] [ osmanli tarihi ] [ savai ] [ sava ] [ istanbul ] [ stanbul ] [ osmanli ] [ osmanl ] [ maliye ] [ türk müziii ] [ yeniçeriler ] [ LALE DEVRi ] [ LALE DEVR ] [ GEM ] [ lale ] [ lale devri ] [ cam ] [ D L ] [ islam ] [ voyvoda ] [ padiiah ] [ isyan ] [ iiik ] [ görevleri ] [ LAH ] [ tarihi ] [ renk ] [ tefe ] [ IiIK ] [ duygu ] [ zarf ] [ iran ] [ OSMAN ] [ Ermeni ] [ renkler ] [ empati ] [ Osmanli Devleti ] [ gürültü ] [ halil ] [ mimar ] [ örgüt ] [ bira ] [ OSMANLI DEVLETi ] [ OSMANLI DEVLET ] [ ibrahim müteferrika ] [ renme ] [ giyim ] [ sadrazam ] [ PARK ] [ mimari ] [ türk ] [ mum ] [ boyun ] [ arilar ] [ temsilci ] [ oktur ] [ oktu ] [ ayaklanmasi ] [ pazarli ] [ oluit ] [ agat ] [ ayaklanmas ] [ KASIM ] [ faali ] [ pazarl ] [ ilah ] [ aiaç ] [ yönetim ] [ patrona halil ] [ kurt ] [ yönetici ] [ nemi ] [ mara ] [ ask ] [ DIL ] [ boia ] [ hall ] [ afet ] [ ham ] [ önemi ] [ neviehir ] [ eylül ] [ sabir ] [ d l ] [ ayak ] [ ocak ] [ ermeni ] [ rumeli ] [ paz ] [ lamba ] [ eklem ] [ bati ] [ olmui ] [ KAV ] [ olmu ] [ bat ] [ MATLA ] [ lambalar ] [ canli ] [ canl ] [ ekim ] [ OSmanli ] [ OSmanl ] [ tulman ] [ nedir ] [ iKTA ] [ ayna ] [ oks ] [ isl ] [ devlet ] [ MUM ] [ CAM ] [ anlaima ] [ vez ] [ NEV ] [ halk ] [ ikta ] [ Türk ] [ irmak ] [ Akim ] [ itfaiye ] [ ske ] [ LAMBA ] [ iRAN ] [ Iiik ] [ rak sava ] [ örgütlenme ] [ lale devr ] [ hanedan ] [ gay ] [ afat ] [ matba ] [ patron ] [ aga ] [ fla ] [ iehir ] [ denetim ] [ ehir ] [ avrupa ] [ diren ] [ yangin ] [ kuran ] [ vezir ] [ kui ] [ türl ] [ mahmud ] [ zevk ] [ OSMANLI ] [ SAVAi ] [ SAVA ] [ iZM ] [ hale ] [ asli ] [ TÜRK ] [ üslü ] [ dari ] [ PAT ] [ atam ] [ nak ] [ rend ] [ kra ] [ ölüm ] [ anlati ] [ boi ] [ anlat ] [ YÖNETiMi ] [ ege ] [ deste ] [ yönetimi ] [ ASKER ] [ ANAR ] [ Lamba ] [ park ] [ osman ] [ atr ] [ damat ] [ metin ] [ silah ] [ rika ] [ kasim ] [ asil ] [ BEYiN ] [ enlem ] [ arif ] [ debi ] [ yak t ] [ M T ] [ gece ] [ ki i ] [ N KEL ] [ a la ] [ at k ] [ eflak ] [ ay e ] [ SMA ] [ t g ] [ THY ] [ KÜRT ] [ MiT ] [ kürt ] [ süt ] [ yang ] [ ikin ] [ a aç ] [ AiiNA ] [ lal ] [ görevler ] [ Çam ] [ çam ] [ tablo ] [ DiL ] [ in ac ] [ ha ha ] [ kavu ] [ evler ] [ sara ] [ kÜrt ] [ slam ] [ arai ] [ n kel ] [ çiçek ] [ lan a ] [ arz ] [ sultan ] [ yeler ] [ atro ] [ getiri ] [ ebe ] [ efe ] [ köt ] [ kötü ] [ dikte ] [ sefa ] [ HIZ ] [ meiruiyet ] [ aliç ] [ çile ] [ daha fazla ] [ yeniçeri ] [ Dirili ] [ temsilcileri ] [ döner ] [ duygular ] [ aiil ] [ topkapi sarayi ] [ EVLER ] [ uiur ] [ MAT ] [ ok u ] [ fransiz ] [ Yönetici ] [ MACAR ] [ aiiri ] [ Ayna ] [ ATR ] [ Boia ] [ yeniceriler ] [ örgü ] [ yönet ] [ ermeniler ] [ pazar ] [ ekleme ] [ mine ] [ dolu ] [ KiVi ] [ BOiA ] [ dirili ] [ osmanli devlet ] [ A IZ ] [ yaka ] [ acar ] [ tah ] [ eilence ] [ kitlesel ] [ AiAÇ ] [ kav ] [ Tarih ] [ ivan ] [ seri ] [ pat ] [ anlai ] [ koi ] [ MİT ] [ hiz ] [ e ii ] [ sila ] [ irenme ] [ I ik ] [ ivi ] [ atiima ] [ i ik ] [ i AY ] [ ASLI ] [ pili ] [ kiya ] [ I IK ] [ nandi ] [ aiina ] [ dila ] [ isizlik ] [ dali ] [ i am ] [ Kivi ] [ kivi ] [ mari ] [ dalii ] [ ahin ] [ DİL ] [ i RE ] [ Ask ] [ asker ] [ araĞ ] [ mina ] [ yakla ] [ temsilciler ] [ Attila ] [ rahim ] [ iahin ] [ leti ] [ ilaç ] [ tatmin ] [ dola ] [ padi ] [ ayaklar ] [ iraian ] [ uğur ] [ iat ] [ de er ] [ AiILAR ] [ deva ] [ e is ] [ RENKLER ] [ KIVI ] [ kus ] [ IZM ] [ Iran ] [ konmu ] [ beylerbeyi ] [ OSMANLI D ] [ hin ] [ hakk ] [ klan ] [ iaç ] [ ÇiÇEK ] [ SAV ] [ mat ] [ yoksul ] [ ailarin ] [ thy ]