1936 yazindan itibaren patlak veren Sancak (Hatay) Anlaimazliii, esasen bir türlü bir düzene girememii olan Türk-Fransiz iliikilerinde yeni bir buhran doiurdu. Türkiye ile Fransa arasinda 20 Ekim 1921'de imzalanan Ankara Antlaimasi ile, Suriye sinirlari içinde birakilan iskenderun Sancaii'na özel bir idare iekli taninmiiti. Türk parasi resmi para birimi olacak ve Sancak halki milli kültürlerinin korunmasinda her türlü kolayliktan yararlanacakti.

Fransa'nin mandater devlet olarak Suriye'ye yerleimesi kolay olmadi ve bir hayli uiraiti. Avrupa buhranlarinin gidiiati kariisinda Fransa, Suriye ve Lübnan ile iliikilerini yeni bir düzene sokarak 1936 Eylülünde Suriye'ye ve 1936 Kasiminda da Lübnan'a baiimsizlik verdi. Ancak Suriye'ye baiimsizlik veren ve Suriye ile Fransa arasinda ittifak kuran 1936 Eylül Antlaimasi'nda iskenderun Sancaii hakkinda hiçbir hüküm yoktu. Yani Fransa Suriye'den çekilirken, Sancak üzerindeki yetkilerini Suriye'ye terketmekteydi.

Türk Hükümeti bu durumu kabul etmedi ve Milletler Cemiyeti Konseyi'nin toplantisi sirasinda, Eylül ayinda, Cenevre'de Fransa ile yapilan görüimeler geliime göstermeyince 9 Ekim 1936'da Fransa'ya verdiii resmi bir notada, Suriye'ye yapildiii gibi, iskenderun Sancaii'na da baiimsizlik verilmesini istedi.

Atatürk de 1 Kasim günü Büyük Millet Meclisi'ni açii konuimasinda, "Bu sirada milletimizi gece-gündüz meigul eden bailica büyük mesele, hakiki sahibi öz Türk olan iskenderun, Antakya ve havalisinin mukadderatidir. Bunun üzerinde, ciddiyet ve katiyetle durmaya mecburuz" diyordu.

Fransiz Hükümeti 10 Kasimda verdiii cevapta, Sancak'a baiimsizlik vermenin Suriye'yi parçalamak demek olacaiini ve mandater devlet olarak da buna yetkisi bulunmadiiini bildirdi. Bundan sonra iki hükümet birbirilerine birer nota daha verdi ancak görüilerde herhangi bir deiiime olmadi.

Bu arada Fransa, meselenin Milletler Cemiyeti'ne havalesini teklif etti ve Türkiye de bu teklifi kabul etti. Türkiye ile Fransa arasinda bu tartiimalar olurken, bir yandan Türk kamuoyu, öte yandan da iskenderun'daki halk heyecanlanmii ve iskenderun'da halk ile polis arasinda çatiimalar olmuitu.

Atatürk, Ocak 1937'de Konya'ya ve oradan da Ulukiila'ya kadar bir seyahat yapti. Ankara'ya döndüiü zaman kabinenin toplantisina baikanlik etti. Türk-Fransiz iliikileri gergin bir safhaya girmiiti. Milletler Cemiyeti meseleye 14 Aralik 1936'dan itibaren el koydu ve yapilan tartiimalardan sonra ve özellikle ingiltere'nin de arabuluculuiu ile Konsey, 27 Ocak 1937'de Sancak için bir statü kabul etti. Bu statüye göre iskenderun Sancaii, içiilerinde tamamen baiimsiz, diiiilerinde Suriye'ye baili, kendine özgü bir anayasa ile idare edilen "ayri bir varlik" (entité distincte) olacakti. Burasi Milletler Cemiyeti'nin gözetimi altina konacak ve bu gözetim bir Fransiz vasitasiyla yürütülecekti. Fransa ile Türkiye bir anlaima yaparak, Sancak'in toprak bütünlüiünü birlikte garanti altina alacaklardi. Bundan sonra Sancak, Hatay adini alacaktir.

Milletler Cemiyeti, Hatay için bir anayasa hazirlamak üzere bir de komisyon kurmuitu. Bu komisyonun, Türkiye ile Fransa'nin da görüilerini alarak hazirladiii anayasa, Milletler Cemiyeti Konseyi tarafindan 29 Mayis 1937'de kabul edildi. Ayni gün, Türkiye ile Fransa arasinda da, Hatay'in toprak bütünlüiünü ortak garanti altina alan anlaima imzalandi.

Ancak bu anayasa ve anlaimalari baiimsiz Hatay'da uygulamak kolay olmadi. Hatay'daki Fransiz temsilcisi, bunlarin uygulanmasini köstekleyici tedbirler alma yoluna gitti. Baiimsizlik dolayisiyla halk, gösterilerde bulunmak isteyince Fransa'nin sömürge memurlari bunu da önlemek istediler ve polisle halk arasinda yeniden çartiimalar oldu.

Öte yandan Fransizlar, Hatay'daki diier azinliklari Türklere karii da kiikirtma yoluna gittiler. Türk kamuoyu yine galeyana geldi. Türkiye'de Fransa aleyhine kuvvetli bir eiilim belirdi ve Türk-Fransiz iliikileri yine bozuldu. Suriye halki da Hatay'a baiimsizlik verilmesinden ötürü hükümeti eleitirdi ve Suriye'nin bazi iehirlerinde hükümet aleyhine gösteriler yapildi.

Hatay Anayasasi, 29 Kasim 1937'de yürürlüie girecekti ve ilk ii olarak seçimlerin yapilmasi gerekiyordu. Ancak bu iartlar içinde seçimler yapilamadi. Diier yandan seçim sistemi meselesinde Türkiye ile Fransa arasinda görüi ayriliii çikti. Bunun üzerine Milletler Cemiyeti'nin kurduiu bir komite, Türkiye'nin de itirazlarini göz önünde tutarak bir seçim tüzüiü hazirladi ve seçimlerin 15 Temmuz 1938'e kadar tamamlanmasina karar verdi.

1938 Mayisi baiindan itibaren seçmen listelerinin hazirlanmasina bailandi. Ancak Fransiz memurlarinin davraniii, Hatay'da olaylarin yeniden iiddetlenmesine sebep oldu. Türkiye, Hatay sinirlarina 30,000 kiiilik bir kuvvet gönderdi. Gerek bu durum kariisinda, gerek Avrupa olaylarinin gittikçe buhranli bir hal almasi dolayisiyla, Fransa, Hatay meselesinde Türkiye'ye karii daha yumuiak bir tutum almayi tercih etti ve Hatay'in Fransiz valisini geri çekip yerine bir Türk vali tayin etti. Bunun üzerine durum biraz sakinleiti.

Almanya'nin 1938 Martinda Avusturya'yi ilhaki, Fransa'nin Hatay meselesindeki politikasini da etkilemiitir. Berlin-Roma Mihverinin aiirliiini gittikçe artirmaya bailadiii bir sirada, Fransa'nin Doiu Akdeniz'de stratejik önemi olan ve Boiazlarin kuvvetli bir bekçisi durumunda olan Türkiye'ye olan ihtiyaci da artmiiti. Bu sebeplerdir ki, 1938 yazindan itibaren Hatay meselesindeki tutumunu da deiiitirmii ve geliimeler Türkiye lehine bir yön göstermiitir.

13 Haziranda Antakya'da Türk ve Fransiz askeri heyetleri arasinda yapilan görüimeler sonunda 3 Temmuz 1938'de imzalanan bir anlaima ile, Hatay'in toprak bütünlüiü ile siyasal statüsünün iki devlet tarafindan korunmasi ve bu amaçla da her iki devletin de Hatay'a 2,500'er kiiilik askeri kuvvet göndermesi esasi kabul edilmiitir. Türk askeri 4 Temmuzdan itibaren Hatay'daki görevine bailamiitir.

Önce Paris'te bailayip Ankara'da devam eden görüimeler sonunda da, 4 Temmuz 1937'de Türkiye ile Fransa arasinda bir dostluk anlaimasi imzalanmiitir. Bu antlaimaya göre taraflar, birbirleri aleyhine olan hiçbir politik veya ekonomik anlaimaya ve birbirlerine yönelen herhangi bir harekete katilmayacaklar ve taraflardan biri, bir veya birkaç devlet tarafindan saldiriya uirarsa, diieri, saldirganlara hiçbir iekilde yardim etmeyecekti.

Bu Türk-Fransiz yakinlaimasindan sonra Aiustos ayinda yapilan meclis seçimlerinde Türkler, 40 milletvekilliiinden 22'sini ka-zandilar. Meclis, 2 Eylül 1938'de ilk toplantisini yapti ve baiimsiz devlet için Hatay Cumhuriyeti adini kabul etti. Yeni devletin resmi dili Türkçe ve Arapça olduiu halde, bütün milletvekilleri Türkçe yemin etmiilerdir.

Hatay Devleti'yle Türkiye arasinda gayet yakin temas ve bailar kuruldu. Hatay Meclisi, 1939 Ocak ayinda Türk Medeni Kanunu ile Türk Ceza Kanunu'nu kabul etti. Türkiye'den mali müiavirler getirtti.

Bunun yaninda, Hatay idarecileri, devamli olarak Türkiye'ye katilmak arzusunda bulundular. Türkiye de bu isteii sempati ile kariiladi. Fakat, 29 Mayis 1937 Antlaimasi ile Hatay, Türkiye ile Fransa'nin ortak garantisi altinda bulunuyordu. Bu sebeple, Hataylilarin anavatana katilma istekleri iki devlet arasinda yeniden mesele oldu. Fakat 1939 Martindan itibaren Avrupa'da yaianan olaylarin savaia doiru bir yön olmasi, Türk-ingiliz ittifakinin ilk adimlarinin atilmasi ve Batililarin Barii Cephesi çabalari dolayisiyla, Fransa, Türkiye'nin ve Hataylilarin isteklerini kabul etmek zorunda kaldi.

23 Haziran 1939'da iki devlet arasinda yapilan bir anlaima ile Fransa, Hatay'in Türkiye'ye katilmasini kabul etti. Buna kariilik Türkiye de Suriye'nin baiimsizlik ve toprak bütünlüiüne saygi gösterecekti. Temmuz ayinda da Hatay, Türkiye sinirlari içine katildi.

---

Etiketler : [ atatürk ] [ cumhuriyet ] [ memur ] [ selen ] [ türkçe ] [ dat ] [ yardim etme ] [ statü ] [ doiu akdeniz ] [ milletler cemiyeti ] [ ciddiyet ] [ LÜBNAN ] [ vatan ] [ polis ] [ Ermeni ] [ empati ] [ HATAY ] [ hatay sorunu ] [ özeti ] [ zeti ] [ marti ] [ temsilci ] [ ceph ] [ sömürge ] [ anav ] [ KASIM ] [ anavatan ] [ TÜRKLER ] [ ATATÜRK ] [ GELiiMELER ] [ temmuz ] [ alacakl ] [ arapça ] [ atatÜrk ] [ u ak ] [ baiimsizlik ] [ haziran ] [ ermeni ] [ STRATEJi ] [ STRATEJ ] [ MiSYON ] [ konya ] [ iskender ] [ skender ] [ milli kültür ] [ ankara ] [ nota ] [ ye ol ] [ türkler ] [ 8 mart ] [ anayasa ] [ iehirler ] [ ehirler ] [ akdeniz ] [ eyhi ] [ millet ] [ emu ] [ strateji ] [ irem ] [ tatürk ] [ dostluk ] [ vali ] [ azinlik ] [ kuran ] [ cephe ] [ temas ] [ alacaklar ] [ 6 eylül ] [ Atatürk ] [ çatiima ] [ ÖZET ] [ kültürler ] [ fransizlar ] [ TÜRK ASKERi ] [ hatay ] [ Antakya ] [ göz önünde ] [ enderun ] [ kasim ] [ ankara antlaimasi ] [ SURiYE ] [ suriye ] [ özet ] [ KONi ] [ KÜRT ] [ kürt ] [ meclis ] [ buru ] [ TÜRK ASKER ] [ türk parasi ] [ gündüz ] [ kÜrt ] [ Türkler ] [ DOSTLUK ] [ ANKARA ] [ geliimeler ] [ resmi dil ] [ Cumhuriyet ] [ atatür ] [ diyet ] [ seyahat ] [ tayin ] [ kamuoyu ] [ sancak ] [ atat ] [ vale ] [ BOiAZLAR ] [ anlaimalar ] [ e iti ] [ rapca ] [ arapca ] [ ememi ] [ memurlar ] [ Is ara ] [ teklif ] [ cemiyet ] [ akü ] [ Akı ] [ martin ] [ ATAT ] [ KONİ ] [ MISYON ] [ CUMHURiYET ] [ Suriye ] [ SURIYE ] [ akı ] [ 2 eylül ]