Türkiye'nin ikinci cumhurbaikani (1884-1973).

ismet inönü ya da halk arasinda yaygin adiyla ismet Paia, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Atatürk'ün en yakin çaliima arkadaii ve onunla birlikte Atatürk devrimlerinin yapicisidir. 50 yil boyunca Türkiye Cumhuriyeti'nin yazgisinda büyük rol oynamii olan ismet inönü, Atatürk'ten sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin «ikinci Adam»idir.

Yetenekli Bir Genç

Sorgu yargici Mehmet Reiit Bey'in bei çocuiundan ikincisi olan Mustafa ismet, babasinin görevli bulunduiu Sivas'ta ilkokula bailadi. 1892'de Sivas Askerî Rüitiyesi'ne girdi. idadî'yi (lise) ve Topçu Okulu'nu (Mühendishanei Berrii Hümayun) bitirince, yüksek askerî eiitime yetenekli görülerek Erkâniharbiye Mektebi'ne (Kurmaylar Akademisi) alindi (1903). 26 eylül 1906'da bu okulu da bitiren kurmay yüzbaii Mustafa ismet Bey, Edirne'deki ikinci Ordu'ya atandi.

ismet Bey Edirne'de görevli iken devrimci ittihat ve Terakki Partisi'ne girdi ve oradaki gizli örgütün baiina geçti. 1908 devrimi patlayinca Edirne'de orduya ve sivil yönetime elkoydu. 31 mart 1909'da Hareket Ordusu'na katildi.

Birinci Dünya Savaii'nda

1910'da Ahmet izzet Paia ile birlikte Yemen'e gitti. Orada hayatindaki en büyük baiarilarindan birini göstererek devlete baikaldiran Yemen imami ile anlaima sailadi, yüz yildan beri süren Yemen isyanlarini sona erdirdi, iki yil orada kaldiktan sonra Harbiye Bakanliii'nda görevlendirildi. 1916'da cephelerde görev aldi, albay olarak aldiii bu görevlerin hepsi Doiu Cephesi'yle Suriye Cephesi'nde geçti. Savai sona erince Harbiye Bakanliii müsteiarliiina atandi.

Kurtului Savaii'nda

inönü, Atatürk'ün Millî Mücadele hazirliklarina daha istanbul'dayken katilmiiti. Ama ancak 9 nisan 1920'de Ankara'ya gidebildi. 23 Nisan'da Ankara'da açilan T.B.M.M.'ye katildiii zaman ileride kavuiacaii ünün ve devletin kuruluiunda alacaii önemli görevlerin çok uzaiindaydi. Ancak onun yeteneklerini Doiu Cephesi'nde birlikte çaliitiii zamandan bilen Mustafa Kemal, kurulan ilk hükümette onun Genelkurmay baikanliiina getirilmesini sailadi. Meclis'te de Edirne milletvekiliydi.

Albay ismet Bey, Ocak 1920'de Garp Cephesi komutanliiina atanmiiti. Kurtului Savaii'nin kazanilmasina kadar bu cephede geçen bütün savailarda (inönü Savailari, Çerkez Ethem Ayaklanmasi, Sakarya Meydan Savaii, Büyük Taarruz) cephedeki birinci adam olarak yerini korudu. Bu arada Birinci inönü Savaii sonunda tuigeneral, zaferden sonra da tümgeneral oldu.

Barii Kahramani ve Baibakan

Artik ismet Paia'nin adi çoiu zaman Mustafa Kemal Paia'nin adiyla birlikte aniliyordu. Kurtului Savaii'nin bu iki kahramani karakter bakimindan birbirinden oldukça farkliydi, ama bu farklilik birçok yerde birbirini tamamliyordu.

Mudanya Mütarekesi görüimelerini yürütmekle görevlendirilen ismet Paia üstün bir komutan olduiu kadar, usta bir diplomat olduiunu da gösterdi. Lozan Konferansi'na gidecek heyetin baikanliiina da gene o getirildi. Bunun için de diiiileri bakanliiina atandi. Cephelerdeki baiarilarini Lozan Barii Antlaimasi ile taçlandirarak yurda döndü. Lozan dönüiünde baibakanliia getirildi (29 Ekim 1923). Kisa bir süre ayrildiktan sonra 1925'te yeniden atandiii baibakanliii 1937'ye kadar sürdü. O yil Atatürk ile görüi ayriliiina düierek baibakanliktan temelli ayrildi.

Devlet Baikani

Atatürk'ün ölümünden sonra Meclis'in oybirliiiyle cumhurbaikanliiina seçilen ismet inönü çetin bir dönemde devlet baikani oldu (11 Kasim 1938). Devlet adamliiindaki dirayeti, zamaninda isabetli karar alma yeteneii sayesinde Türkiye'yi ikinci Dünya Savaii'na kariimaktan koruduiu gibi, devrim ilkelerinde de ödün vermedi. Bailamii olan öiretim ve kültür seferberliiini hizlandirdi.

Muhalefette

ikinci Dünya Savaii bütün dünyada olduiu gibi Türkiye'de de toplumsal ve siyasal ortami derinden etkiledi ve toplumdan yeni isteklerin yükselmesine yol açti. Türkiye'de bunun en önemli olani çok partili hayata geçme özlemiydi. ismet Paia bu istekleri göz önüne alarak, dengeli bir ölçüde çok partili rejime yöneldi, partisindeki buna karii olan akimi önlemeyi de baiardi. Ama bu gidiiin sonunda 1950 genel seçimlerinde inönü'nün partisi iktidari kaybederek muhalefete düitü. 1950-1960 arasinda inönü çok çetin yillar geçirdi. Bir aralik Meclis'teki milletvekili sayisi otuza kadar indi. Ama o, geçmiite katlandiii zorluklara karii edindiii aliikanlikla bunlarla çarpiimaia devam etti. 1957 seçimlerinden sonra birçok yerde toplu tecavüzlere bile uiradi.

Son Hizmetleri

Millî Birlik dönemi kapanip sivil yönetime geçilince inönü ikinci kez iktidara geldi ve 1961-1965 arasinda baibakan oldu. Bu dönemde kariit partilerle iibirliii yapmak zorunda kaldiii gibi iki askerî ayaklanma giriiimiyle de karii kariiya kaldi. 1963'te bir suikasta hedef oldu, ama yara bile almadan atlatti. 1965 seçimleri sonucunda yeniden ana muhalefet partisi lideri durumuna geçti.

Daha yumuiak bir muhalefet yaptiii bu dönemde «ortanin solu» ilkesini öne sürdü. Bu politika partisinin de, onun da hayatinda en önemli dönüm noktasi oldu. Partide iki kez bölünme olduiu gibi, sonunda inönü de parti baikanliiindan çekilmek ve yerini Ecevit'e birakmak zorunda kaldi. Öldüiü zaman (25 aralik 1973) Anitkabir'de Atatürk'ün yakinina gömüldü.

inönü'nün Büyük Özelliii

inönü, ilk ve ortaöirenim çaiinda olaianüstü bir öirenci deiildi; Rüitiye'nin son sinifinda bir yil kaybettiiini kendisi söylemiitir. Ne var ki bu baiarisizlik, onun gizli kalmii yeteneklerinin uyanmasina yaramiitir. Nitekim lisede ve Topçu Okulu'nda sinif birincisi olduiunu görüyoruz. Erkâni Harbiye Mektebi'nde de baiarili öirenciliii devam etmii ve Mustafa Kemal, Kâzim Karabekir, Fethi Okyar, Ali Fuat Cebesoy gibi, ileride Kurtului Savaii'nin ve Cumhuriyet'in öncüleri olacak gençlerle bu okulda taniiarak, yakin arkadai olmuitur; kendi kendine ilerlettiii Fransizca'dan sonra Almanca'yi da bu okulda öirenmeie bailamii; daha sonra, cumhurbaikanliii sirasinda bunlara ingilizce'yi de eklemiitir inönü'nün büyük özelliii ve belki de baiarilarinin sirri, çalkantili hayati boyunca ve her yaita durmadan çaliima ve öirenme aliikanliiini kaybetmemii olmasidir.



(Solda) ismet Paia (solda), Kurtului Savaii'nin son yillarinda general üniformasiyla, iki inönü Savaii'ni zafere ulaitiran komutan, Türk Kurtului Savaii'nin bailica yöneticilerinden biri olarak baiari kazanmiitir.

(Saida) inönü'nün son fotoiraflarindan biri. Cumhuriyet'in kuruluiunda Atatürk'ün en yakin yardimcisi olan inönü, Türkiye'yi ikinci Dünya Savaii'ndan uzak tutmayi baiarmii ve 1950'den sonra, çeyrek yüzyil boyunca kimi zaman muhalefet lideri, kimi zaman hükümet baikani olarak siyaset hayatini sürdürmüi ve Türk demokrasisinin gerçekleimesinde de önemli katkisi olmuitur.



(Solda) Türkiye Cumhuriyeti'nin kurului günlerinde Atatürk ve inönü. Zamanla, büyük devlet adami nitelikleri de tarihe geçecek olan iki yetenekli komutanin iibirliii, Türkiye'nin temel harcini oluituracak ve yeni kurulan devlet, kariilikli anlayii ve saygiya dayanan bu ortak çaliimadan derin izler taiiyacaktir.

(Saida) ikinci Dünya Savaii yillarinda inönü, Roosevelt ve Türkiye'yi savaia sürüklemek isteyen Churchill ile buluituklari Kahire toplantisinda da direnecek ve ülkesini savai felâketinden sakinmayi baiaracaktir.



Baiarili komutan, büyük devlet adami, etkili siyasetçi inönü'nün tabutu, Mehmetçik'lerin »muzundu ve generallerin eiliiinde, Ankara caddelerinden geçerek Anitkabir'e doiru ilerliyor. 1972 yilinda C.H.P. genel baikanliiindan (4 kasim), sonra milletvekilliiinden (14 kasim) ayrilan inönü, 25 aralik 1973 günü gözlerini yumduiu zaman 89 yaiinda bir Senato üyesiydi. Büyük, heyecanli ve millî bir törenle topraia verildi.

---

Etiketler : [ atatürk ] [ cumhuriyet ] [ Birinci Dünya Savaii ] [ birinci dünya savaii ] [ mudanya mütarekesi ] [ kurtului savaii ] [ alkan ] [ Kurtului savaii ] [ aliikanlik ] [ edirne ] [ fotoiraf ] [ ingilizce ] [ birinci inönü savaii ] [ stanbul ] [ atatürk devrimleri ] [ 1920 ] [ rüitiye ] [ istanbul ] [ kahraman ] [ ilkeler ] [ yanma ] [ kant ] [ nato ] [ büyük taarruz ] [ isyan ] [ sinif ] [ görevleri ] [ fotoiraflar ] [ birinci inönü ] [ I mehmet ] [ mehmet ] [ demokrasi ] [ ittihat ve terakki ] [ 31 mart ] [ nisan ] [ mart ] [ ivi ] [ akad ] [ retim ] [ atatürk devrimler ] [ churchill ] [ yeteneklerin ] [ ceph ] [ devrimle ] [ eklemiiti ] [ orgu ] [ sisi ] [ ayaklanmasi ] [ ayaklanmas ] [ KASIM ] [ suikast ] [ almad ] [ ATATÜRK ] [ türkiye ] [ ittihat ] [ ikinci dünya savaii ] [ ahmet ] [ eylül ] [ atatÜrk ] [ 29 ekim ] [ MUDANYA MÜTAREKESi ] [ töre ] [ ocak ] [ kurucu ] [ DÖNÜM NOKTASI ] [ dünya savaii ] [ Demokrasi ] [ konferans ] [ mill ] [ mustafa kemal ] [ TÜRKiYE ] [ mustafa ] [ siyaset ] [ iibirliii ] [ pic ] [ anlaima ] [ kurtului ] [ kurtulu ] [ ankara ] [ cumhurbaikani ] [ kemal ] [ KURTULUi SAVAiI ] [ çerkez ethem ayaklanmasi ] [ erkez ethem ayaklanmas ] [ devrimler ] [ millet ] [ mudanya ] [ devrim ] [ tatürk ] [ tecavüz ] [ 23 nisan ] [ inönü savailari ] [ cephe ] [ KAST ] [ 1-19 ] [ iktidar ] [ çerkez ethem ] [ erkez ethem ] [ Lozan ] [ 6 eylül ] [ ittihat ve terakki partisi ] [ lozan barii antlaimasi ] [ ismet inönü ] [ Atatürk ] [ bului ] [ dari ] [ karar alma ] [ milletvekili ] [ almanca ] [ fethi okyar ] [ mühendis ] [ NATO ] [ Dünya savaii ] [ ecevit ] [ MiLL ] [ farklilik ] [ TABU ] [ savailar ] [ kasim ] [ SUiKAST ] [ seçim ] [ gömü ] [ çerkez ] [ SURiYE ] [ t re ] [ Ahmet ] [ i_ devri ] [ anüs ] [ Politika ] [ suriye ] [ milli mücadele ] [ p c ] [ Birinci Dünya Sava ] [ me e ] [ AN MUS ] [ MiT ] [ birinci dünya sava ] [ meclis ] [ görevler ] [ BULUi ] [ sirik ] [ dünya sava ] [ Dünya sava ] [ I dünya sava ] [ MUDANYA MÜTAREKES ] [ kazim karabekir ] [ çerkez ethem ayaklanmas ] [ suriye cephesi ] [ kavu ] [ lozan ] [ MEHMET ] [ ANKARA ] [ 1960 ] [ an mus ] [ politika ] [ teb ] [ Cumhuriyet ] [ atatür ] [ foto ] [ nisan 1 ] [ rene ] [ hareket ordusu ] [ barii ] [ devrimi ] [ cepheler ] [ ali fuat cebesoy ] [ kariit ] [ akmak ] [ fotoiraflari ] [ mudanya mütarekes ] [ eklemii ] [ eklemi ] [ 1910 ] [ kazim ] [ atat ] [ isan ] [ iSMET iNÖNÜ ] [ ismet ] [ ozan ] [ I ik ] [ koku ] [ mec ] [ öirenci ] [ heyecan ] [ karya ] [ lozan konferansi ] [ lozan konferans ] [ çok partili hayat ] [ sena ] [ KANT ] [ ok partili hayat ] [ küme ] [ Emo ] [ MUDANYA ] [ küa ] [ birinci dünya ] [ 9 nisan ] [ LK A ] [ MİT ] [ sırık ] [ arami ] [ meie ] [ isizlik ] [ ikinci dünya sava ] [ e devlet ] [ ATAT ] [ cumhurba ] [ azim ] [ erkez ethem ayaklanmasi ] [ aldiran ] [ CUMHURiYET ] [ chi ] [ Suriye ] [ sakarya meydan sava ] [ tiran ] [ SURIYE ] [ isyanlar ] [ irince ] [ inönü ] [ I dünya savaii ] [ I DÜNYA SAVAiI ] [ ittihat ve Terakki ] [ but ]