Lozan Konferansi'nda imzalanmii olan Boiazlar Sözleimesi'ne göre, Boiazlardan serbest geçiiin güvenliiini sailamak amaci ile, Çanakkale ve istanbul Boiazlarinin her iki kiyilari ile, Marmara Denizi'ndeki adalar gayri askeri hale getirilmii ve bu bölgelerde tahkimat yapmak ve asker bulundurmak yasaklanmiiti. Buna kariilik, bu bölgelerin herhangi bir saldiriya karii güvenliii de, sözleimeyi imza eden devletlerle Milletler Cemiyeti'nin garantisi altina konulmuitu.

Türkiye, Boiazlar üzerindeki egemenliiinin sinirlandirilmasi demek olan bu hükümleri istemeyerek kabul etmekle beraber, bir ümidi de, kolektif güvenlik alaninda Milletler Cemiyeti'nin etkili bir rol oynayacaii ve ayni zamanda da silahsizlanmanin gerçekleieceii idi. Fakat her iki konudaki ümit de gerçekleimedi. Ne silahsizlanma yolunda olumlu adimlar atilabildi ve ne de kolektif güvenlik konu-sunda Milletler Cemiyeti kendisinden bekleneni verebildi.

Japonya'nin Mançurya'ya saldirmasi kariisinda Milletler Cemiyeti hiçbir iey yapamamiiti. Silahsizlanma çabalari ise tam anlamiyla sürüncemede idi. Bu durum kariisinda Türkiye 1935 yilindan itibaren Boiazlara ait demilitarizasyon hükümlerini kaldirmak için teiebbüse geçti. 1933'te Silahsizlanma Konferansi'nda ilk defa bu hükümlerin kaldirilmasini istedi. Fakat bu istek, silahsizlanma meselesiyle doi-rudan doiruya ilgili görülmediiinden mesele geri kaldi.

1934'ten itibaren Almanya'nin silahsizlanmaya bailamasi ve 1935 Martinda da mecburi askerlik sistemini ihdas ile silahlanmasini açik bir hale getirmesi üzerine, Türkiye de bu meseleyi daha israrla ele aldi. Almanya'nin silahlanmasini görüimek üzere olaianüstü toplanan Milletler Cemiyeti Konseyi'nde 17 Nisan 1935 günü yaptiii konuimada, Türkiye Diiiileri Bakani Tevfik Rüitü Aras, yine Boiazlarin silahsizlandirilmii olmasi konusunu ele alarak, bu meselenin Türkiye'nin güvenliii ile yakindan ilgili bulunduiunu, Boiazlarin askerlikten tecridi ile gerçekte Türkiye'nin savunmasinin zayiflatilmii olduiunu ve bu sebeple bu hükümlerin kaldirilmasini istedi. ingiltere, Fransa ve italya temsilcileri meselenin konu ile doirudan doiruya ilgili olmadiiini ileri sürdüler. Sovyet delegesi Litvinov ise Türkiye'nin görüiünü destekledi.

Türkiye, Boiazlar konusundaki bu isteiini, Mayis ayinda Bal-kan Antanti Konseyi'nin Bükrei toplantisinda, Milletler Cemiyeti Asamblesi'nin Eylül ayindaki toplantisinda ve nihayet, italya'nin Habeiistan'a saldirmasi dolayisiyla bu devlete uygulanacak zorlama tedbirleri konuiulurken yine Milletler Cemiyeti'nin kasim toplantisinda tekrar söz konusu etti.

Bu iekilde olumlu bir diplomatik at-mosfer yaratmaya muvaffak olmuitu. Zorlama tedbirlerine raimen italya Habeiistan'i iigal edince ve bu arada Almanya da Versay'a aykiri olarak Ren bölgesini militarize edince, Türkiye de, 10 Nisan 1936'da, Boiazlar Sözleimesi'ni imzalamii olan devletlere verdiii notada Avrupa'daki buhranlarin 1923 Boiazlar Sözleimesi'yle Boiazlarin güvenliii için verilmii olan kolektif garantiyi artik iilemez hale getirdiiini belirterek, kendi güvenliii, savunmasi ve egemenlik haklarinin, korunmasi bakimindan bu statünün deiiitirilerek, Bo-iazlarin askerileitirilmesini istedi.

Antlaimalarin hiçe sayildiii veya kuvvet zoru ile deiiitirildiii bir sirada Türkiye'nin bu bariiçi ve samimi davraniii sempati ile kariilandi. ilk olumlu cevap ingiltere'den geldi. Türkiye'nin bu iii müzakere yolu ile, yapmak istemesi ingiltere'yi hoinut birakmiiti. Öte yandan, iimdi ingiltere Türkiye'ye karii politikasini deiiitirmii ve bu devleti kendisine bailamak istiyordu.

Akdeniz'de kuvvetli bir Türkiye, ingiltere için deierli bir dost olacakti. ingilizler bu sayede Türkiye'yi, Sovyetler Birliii'nden ziyade kendilerine daha yakin geti-receklerdi. Sonraki olaylar bu ümitlerin boi olmadiiini göstere-cektir.

Türkiye'yi destekleyen ikinci devlet Sovyet Rusya oldu. Sovyetler Boiazlarin gayri askeri hale getirilmesine ve Boiazlar üzerin-deki Türk egemenliiinin sinirlandirilmasina daha Lozan'da muhalefet etmiilerdi.

italya hariç, Fransa ve diier devletler de Türkiye'nin isteiini kabul ettiler. italya, Avrupa'da kendisine karii mevcut olan hava dolayisiyla iimdilik uzakta kalmayi tercih etti. Fakat Türk-ingiliz yakinlaimasini da italya hoi kariilamiyordu.

1923 Boiazlar Sözleimesi'ni deiiitirecek konferans, 22 Haziran 1936'da isviçre'de Montreux'de toplandi ve Montreux Sözleimesi adini alan yeni Boiazlar Sözleimesi 20 Temmuz 1936'da imzalandi. Sözleime; Türkiye, ingiltere, Fransa, Sovyetler Birliii, Japonya, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya arasinda imzalanmiitir.

Montreux Sözleimesi ile Boiazlar hakkindaki silahsizlanma ka-yitlari kaldiriliyordu ve Türkiye'nin Boiazlar üzerindeki egemenliii tam olarak kuruluyordu. Öte yandan, 1923 Sözleimesi'ne oranla, hem Türkiye ve hem de Karadeniz devletleri lehine bazi deiiiiklikler de getirmiitir. Özellikle savai gemilerinin Boiazlardan geçmesi meselesinde, Türkiye tarafsiz ve savai diii ise, savaian taraflarin savai gemileri Boiazlardan geçemeyecekti.

Türkiye bir savaia girerse veya kendisini yakin bir savai tehlikesi kariisinda görürse, diier devletlerin savai gemilerinin Boiazlardan geçmesi tamamiyla Türkiye'nin kendi takdirine kalacaktir. isterse geçirecek, istemezse geçirmeyecektir.

Karadeniz devletleri lehine yapilan deiiiikliklere gelince: Karadeniz'de kiyisi olmayan devletlerin Karadeniz'e geçirebilecekleri ve bu denizde bulundurabilecekleri savai gemilerinin cinsi, büyüklüiü ve toplam tonaji sinirlaniyordu ki, bu hüküm güvenlikleri bakimindan Karadeniz devletlerinin lehine idi. Karadeniz devletlerinin savai gemilerinin Boiazlardan geçiii için de bir hayli genii bir serbesti taninmiiti.

Sözleime 20 yil için imzalanmakla beraber, iimdiye kadar hiçbir imzaci devlet tarafindan feshedilmemii olduiundan, yürürlükte devam etmektedir. italya Montreux Sözleimesi'ne 1938 Mayisinda katilmiitir.

Montreux Konferansi Türk-ingiliz ve Türk-Sovyet münasebet-lerinde bir dönem noktasi teikil etmiitir. Türk-ingiliz yakinlaimasi bu konferansta en önemli geliimesini kaydetmiitir. Açiktir ki, eier ingiltere'nin rizasi ve anlayiii olmasaydi, Türkiye'nin Boiazlar, rejimini bu derece kendi lehine deiiitirmesi mümkün olamazdi.

ingiltere'nin Türkiye'ye karii bu sempatik davraniii ise, iimdi italya'nin Doiu Akdeniz bölgesinde ortaya çikardiii tehditten doimuitu. Böy-le bir tehdide karii ingiltere Türkiye'de sailam bir dayanak görmüi ve Türkiye'yi kendi tarafina çekmek istemiiti. Ayni tehdit kariisinda Türkiye'nin de, askeri güç bakimindan zayif bir Sovyetler Birliii yerine, denizlerde kuvvetli olan ingiltere'ye kaymasi tabii idi.

iite bu iartlar Montreux'den sonra Türk-ingiliz münasebetlerini daha da geliitirdi. 1937 yilinda Karabük Demir-Çelik fabrikasi ingiltere'nin yardimi ile kuruldu. 1938 yilinda ingiltere Türkiye'ye, 10 milyonu ticari kredi ve 6 milyonu da savai gemisi ve savai malzemesi satin, alinmasi için, 16 milyon ingiliz liralik bir kredi açti. Türkiye ve ingiltere artik yollarini kesin olarak çizmiiler ve barii yolunda bera-ber yürüyorlardi. Bunun içindir ki, 1939 ilkbaharinda Avrupa tehlikeli buhranlar içine girmeye bailayinca, Türkiye tereddüt etmeksizin ingiltere'ye bailanacak ve bir ittifakin ilk adimlarini atacaktir.

Türkiye, Akdeniz'deki italyan tehlikesi kariisinda bu iekilde ingiltere'ye bailanirken, Sovyetler Birliiini terketmek niyetinde deiildi ve bu devlet Türk dii politikasinin temel unsuru olmakta devam ediyordu. Lakin Türk-ingiliz' yakinlaimasi Sovyetleri hoinut birakmadi.

Öte yandan, Türkiye'nin Almanya ile de siki ticaret münasebetlerinde bulunmasi, bu hoinutsuzluiu daha da arttirmiitir. Bununla beraber iki devletin münasebetlerinde herhangi bir gerginlik almamiitir. Fakat gerçek iuydu ki, bu münasebetlerde bir takim soiukluk noktalari mevcuttu. 1939 yazinda iki devletin yollari birbirinden kesin olarak ayrilacaktir.

---

Etiketler : [ romanya ] [ selen ] [ çelik ] [ statü ] [ çanakkale ] [ anakkale ] [ YA AR ] [ doiu akdeniz ] [ milletler cemiyeti ] [ tevfik rüitü aras ] [ versay ] [ empati ] [ askerlik ] [ bulgaristan ] [ antlaimalari ] [ nisan ] [ marti ] [ Rusya ] [ rusya ] [ ilkbahar ] [ temsilci ] [ erginlik ] [ içindi ] [ doimu ] [ büyüklüi ] [ KASIM ] [ YUGOSLAVYA ] [ isviçre ] [ karadeniz ] [ temmuz ] [ sami ] [ mara ] [ fabrika ] [ denizler ] [ eylül ] [ u ak ] [ haziran ] [ ANTLAiMALAR ] [ akdeniz bölgesi ] [ ÇANAKKALE ] [ ANAKKALE ] [ bailama ] [ konferans ] [ egemenlik ] [ italyan ] [ nota ] [ akdeniz ] [ millet ] [ AKDENiZ BÖLGESi ] [ Egemenlik ] [ boiazlar sözleimesi ] [ Lozan ] [ kayma ] [ japonya ] [ montr ] [ savai gemileri ] [ güvenlik ] [ yugoslavya ] [ ya ar ] [ sovyetler ] [ askeri güç ] [ adalar ] [ askeri g ] [ türkiye tar ] [ rize ] [ kasim ] [ kredi ] [ sava_ gemileri ] [ anüs ] [ DEN Z ] [ 7 yy ] [ 20 yy ] [ krei ] [ lozan ] [ sempatik ] [ nisan 1 ] [ cari kredi ] [ antlaimalar ] [ barii ] [ imza ] [ temsilcileri ] [ ecem ] [ tik a ] [ asamble ] [ meyer ] [ ozan ] [ BOiAZLAR ] [ aykü ] [ lozan konferansi ] [ lozan konferans ] [ yunanistan ] [ ilk a ] [ savunmasi ] [ savunmas ] [ LKBAHAR ] [ cemiyet ] [ silahlanma ] [ martin ] [ iLKBAHAR ] [ japon ] [ temsilciler ] [ müzakere ] [ CANAKKALE ] [ mese ] [ AKDENiZ B ] [ mitler ] [ sovyet rusya ]