Çin
Eski devirlere ait yapilan araitirmalar Çin hakkinda devamli yeni bilgiler vermektedir. Ülkeyi yöneten ilk hanedan olarak Hya ve iang sülaleleri bilinmektedir. Hya sülalesi hakkinda bilinen tek bilgi hükümdarlarin isimleridir. iang sülalesinin, yapilan araitirmalar neticesinde yaklaiik olarak M.Ö. 1450-1050 seneleri arasinda Çin ovalarina hakim olduklari bilinmektedir.
M.Ö. 1050-220 yillari arasinda deiiiik çeiitli uygulamalarla Çov Sülalesi yönetmiitir. iang Sülalesini yikarak baia geçen Çov Sülalesi, M.Ö. 1050-771 seneleri arasinda feodal bir idare kurdular. Ülkede, feodal devletler baiimsiz devletler halinde geliimeye bailadi. Bu durum hükümdarin gücünün azalmasina ve feodal devletler arasinda savaia sebep oldu. Batidan gelenTürk ve Moiollar, ülkenin büyük bir kismini fethettiler. Bati milletlerinin eline düimüi olan topraklarindan büyük bir kismini Çin beyi Tsin, geri aldi. Böylelikle devleti önemli feodal devletlerden biri oldu.
M.Ö. 770-472 devri: Feodal beylerin kendi aralarinda iç savailara giriitikleri bir devirdir. Bu savailar neticesinde yedi bey kalmii ve bunlar da kral ianini alarak Çov Sülalesinden ayrildilar. M.Ö. 472-221 iç savai sonunda M.Ö. 453 senelerinde Tsiniin feodal devleti üç devlete bölündü.
M.Ö. 221-206 aralarinda Tsiniin Sülalesi memleketi mutlakiyetle idare etti. Tekerlek dingillerinin standartlaitirilmasi ve bazi ölçü birimlerinin kullanilmaya bailamasi Çin tarihinin bu safhasina ait önemli hadiselerdir. Kuzeyden gelen saldirilardan (Hun saldirilari) korunmak için Çin Seddinin ilk iekli olan toprak tabyalar yapildi. Doiu Çin bölgesinde bailayan bir ayaklanma, uzun süren savailara sebepiyet verdi ve bu savailar sonunda Han Sülalesi yönetimi ele geçirdi ise de, bir müddet sonra idare deiiiti.
M.Ö. 206 yilinda yönetimi, küçük rütbeli bir asker olan Lui Ki ele geçirerek Han Sülalesini (asiller) kurdu. M.S. 168 senesinde meydana gelen bir hükumet darbesi üzerine 220 senesine kadar devam eden iç savailar devri bailadi. Büyük bir halk ayaklanmasi bastirildi. Bu iç savai neticesinde ülke üçe bölündü, kuzeyde Vey (220-264), güneydoiuda Vu (229-280), güneybati iu (221-263) imparatorluklari kuruldu.
Göçlerin arttiii devirde, Tsin Sülalesinin (265-316) baia geçerek, parçalanan Çinii birleitirmeleri de ülkeye huzur ve istikrar getirdi. Daha önceleri ücretle kullanilan milletler bu savailarda (asillerin savailarinda) o derece kuvvetlendiler ki, bunlardan Hyung-nuilar (Hunlar) 303ite yeni bir devlet (Han) kurdular. Bu sülale Çin imparatorunu iki defa esir almii ve 317iden bailayarak bütün Kuzey Çinide hakimiyet kurmayi baiarmiitir. Bunun üzerine Tsin Âilesi kuzeye inerek burada Doiu Tsin Sülalesini (317-419) kurdu.
Güney Çinide 580 senesine kadar çeiitli sülalelerin kurduiu muhtelif devletler görülür. Suy Sülalesi (581-618) Çinii birleitirmeye muvaffak oldu. Bu kisa ömürlü hanedan zamaninda Çin, Vietnamiin kuzey ve güneyini ve Tibetiin kuzeyini ele geçirdi. Çiniin nüfuzunu tekrar Orta Asyaida hissettirdi. Bu devrede Kuzey ve Orta Çin Ovasindaki ticari münasebetleri kolaylaitirmak için kanallar açildi.
Ancak bütün bu iilerin yapilmasi için yabancilardan yardim istenmesi Suy Sülalesinin sonu oldu. Tiang Sülalesi (618-907) iibaiina geldi. Bu hanedan devrinde (664) topraklarin yeniden taksimi ve vergilendirilmesi yapilmiitir. Müslüman Araplarin saldirilari üzerine Türkistan Çiniin elinden çikti.
Bundan sonra Türkler devlet idaresinde önemli mevkilere yerleitiler ve sik sik vuku bulan ihtilallerde önemli rol oynadilar. Tiang Hanedaninin düiüiünden sonra 960 tarihine kadar 5 küçük hanedan ii baiina geçti. Bu devirde Kuzey ve Güney Çinide küçük eyaletler ieklinde devletler meydana çikmiiti. 960 tarihinde ii baiina geçen Sung Hanedani zamaninda Çin imparatorluiunun birliii yeniden tesis edilmeye çaliiilmii, ancak bunda muvaffak olunamamiitir.
Bu hanedan devrinde birçok iehirler kuruldu ve barut kullanilmaya bailandi. Mimari, tarih, iiir, resim, porselen ve bahçecilikte çok yüksek bir seviyeye ulaitilar. Elde bulunan tarihi dokümanlar bu medeniyetin yüksekliiine delil teikil etmektedir.
Cengiz Han, 1206-27 yillari arasinda Çinii iigal etti ve Moiollar, 1214 yilinda Sari Nehirin kuzey tarafindaki bölgede hakimiyeti ele geçirdiler. 1271 tarihinde Kubilay Han, imparatorluiunu ilan etti. Böylece Yüan Hanedaninin (1260-1368) ve baiiehir Yenching (Pekin)i kurdular. Moiollarla beraber Yüan Hanedani bütün Çinii fethederek hakimiyetleri altina aldilar. Bundan sonra Moiollar Çin kültürünün etkisi altina girerek, din, örf ve adetlerinde, giyim ve kuiamlarinda Çin örf ve adetlerini benimsediler.
Chu Yüan Chang, Yüan Hanedani yerine Ming Hanedanini (1368-1644) kurdu. Bu hanedan zamaninda Moiollar, Baykal Gölünün kuzey tarafina sürüldü ve imparatorluk eski kuvvetine kavuitu. Yine bu devirde Avrupalilar Çinie ulaitilar. Portekizliler ve ispanyollar 16. yüzyilda, Alman ve ingilizler 17. yüzyilda buraya geldiler. Ming Hanedanindan sonra iibaiina geçen Chiing Hanedani (1644-1912) zamaninda, Avrupali tüccarlar, Çiniin önemli kaynaklarini yillarca batiya aktarip, bundan istifade ettiler.
Çin, uzun yillar batiya kapali kaldi. Çiniin batiya açilmasi 19. yüzyil ortalarinda bailadi. Bu yillarda Portekiz, ingiltere, Fransa, ABD ile ticari, siyasi münasebetler bailadi. Bunlardan ingilizler, Hint pamukluklari ve afyonunu, çay ve ipekle deiiitiriyorlardi. Çin üst makamlari bu ticareti engellemeye çaliitilar. Bununla ilgili olarak afyon ithalini yasaklayan kararlar aldilar. Bunun üzerine ingilizlerle anlaimazliklar çikti ve savailar bailadi. Ancak bu savailar ingilizlerin galibiyeti ile sona erdi (1842).
Yapilan anlaima sonunda ingilizler daha genii haklara sahip oldular. Bunun neticesi olarak bei Çin limani ingilizlere açildi ve Hong Kong Adasi da ingilizlere birakildi. Bu savailara iAfyon Savaiii adi verildi. Daha sonra yapilan anlaimalarla ABDve Fransaiya ayni haklar tanindi.
Zamanla anlaimalarin uygulanmasi aksadi. Çinliler yabancilari ülkelerinden atmak istiyorlardi. Fakat onlar elde ettikleri imtiyazlari geri vermeye niyetli olmadiklari gibi, bunlari az buldular. Böylece, on dokuzuncu yüzyilin ikinci yarisinda ülkede ayaklanmalar oldu. Fakat bu ayaklanmalar yabanci güçler tarafindan bastirildi. 1858 yilinda anlaima uyarinca ingiliz ve Fransizlar yeni haklar kazandilar. Bir müddet sonra ayni menfaatler ABDve Rusyaiya da tanindi. Bu olaylardan sonra, Çinide bir sükunet dönemi bailadi.
Çin-Japon Savailari: Çiniin Kore üzerinde hakimiyet kurmak istemesi üzerine 1894 yilinda ilk savai bailadi. Koreide çikan ayaklanmayi bastirmak üzere her iki ülke de Koreiye asker gönderdi. Ayaklanma bastirildi. Fakat daha sonra her iki ülke birbirleriyle savaia tutuitular. Bu savailar sonunda Çin büyük kayiplara uiradi. 1895 yilinda savai sona erdi ve Çin, Koreinin baiimsizliiini tanidi, ayrica Formoza Adasini da Japonyaiya vermek mecburiyetinde kaldi.
1911iden sonra baia geçen Yuan ii-Kiay monariik bir idare kurmaya bailamiisa da muvaffak olmayarak 1916 ida öldü. Bu arada 1917ide sembolik olarak Birinci Dünya Savaiina girmii ancak bir çok iehirleri bu arada ianghay, Japonya tarafindan iigal edilmiitir. 1925 yilinda milliyetçilerin önderi olan Çiank Kayiek yönetimi ele geçirdi. Ordulari ile Japonlara karii savaiarak bir çok yerleri geri aldi. Bu arada ianghay tekrar ele geçirildi.
Ülkede 1920 yilinda komünist partisi kuruldu ve taraftar toplamaya bailadi. Bu parti, ülkede bir çok kariiikliklar çikardi. Çiank- Kay-iek bir taraftan Japonlarla savaiirken, bir taraftan da bu ayaklanmalari bastirmaya uiraiiyordu. Nihayet 1927ide komünistlerin baiina geçen Mao Çe-Tung, Çu Enlay ve Çu Di ile komünist partisi güçlenerek ülke çapinda teikilatlanmaya, hükumet kuvvetleri ile çarpiimaya bailadi.
ikinci Dünya Savaii sona erince, komünistlerle milliyetçiler baibaia kaldilar. Mao Çe-Tung yönetimindeki komünist birlikleri ülkeye hakim oldular. ABD milliyetçilere yardim eder göründü. ABDinin Çinie gönderdiii diplomatlar hep milliyetçilerin aleyhine çaliimii, onlarin komünistlerin eline geçmesine sebep olmuilardir. Yönetim tamamen komünistlerin eline geçince, Milliyetçi Çin hükumeti, Formoza (Tay-Van) Adasina çekilmek zorunda kaldi. Böylece Çin ikiye ayrildi: Çin Halk Cumhuriyeti ve Milliyetçi Çin Cumhuriyeti.
1 Ekim 1949 yilinda Mao Çe-Tungiun baikanliiinda Çin Halk Cumhuriyeti kurulmui oldu. Böylece Çiniin Asya kitasindaki bütün topraklari Çin Halk Cumhuriyetiinin eline geçti. Milliyetçi Çin Cumhuriyeti de Formoza Adasina çekildi ve orada hükumet kurdu. Mao, 1976ida öldü. Maoinun ölümünden sonra, Maoizm açiktan tenkid edilmeye bailandi. Çin idarecileri ABD ve Japonya ile ekonomik ii birliii yapti.
Mareial Ye Cienying, Maoinun yanliilarini açikladi. Eski kati durum kaldirilarak ekonomik ve siyasi yönde yumuiama bailadi. Çin kapilari yabanci sermayeye açildi. Son yillarda demokratikleime hareketleri kanli bir iekilde bastirildi.
Etiketler : [ pamuk ] [ hunlar ] [ cumhuriyet ] [ Birinci Dünya Savaii ] [ tekerlek ] [ birinci dünya savaii ] [ vergi ] [ selen ] [ sin s ] [ iiir ] [ iir ] [ ölçü birimleri ] [ göçler ] [ orta a ] [ PORTE ] [ ÇiN SEDDi ] [ 1920 ] [ ispanyollar ] [ N SEDD ] [ lale ] [ orta asya ] [ isimler ] [ moiollar ] [ tutui ] [ çin seddi ] [ mareial ] [ barut ] [ in seddi ] [ ücret ] [ ÇAY ] [ cret ] [ çin halk cumhuriyeti ] [ mimar ] [ HUNLAR ] [ Hunlar ] [ mutlakiyet ] [ monariik ] [ in halk cumhuriyeti ] [ hint ] [ giyim ] [ monarii ] [ portekiz ] [ çay ] [ feodal ] [ mimari ] [ medeniyet ] [ ipek ] [ göçleri ] [ gali ] [ adasina ] [ ayaklanmasi ] [ ayaklanmas ] [ olmuilardi ] [ TÜRKLER ] [ ayie ] [ kore ] [ ikinci dünya savaii ] [ O Ç ] [ E SEMBOL ] [ KiST ] [ had ] [ monari ] [ monar ] [ MATLA ] [ japonlar ] [ e sembol ] [ BARUT ] [ türkler ] [ iehirler ] [ ehirler ] [ yabanci sermaye ] [ eyhi ] [ millet ] [ elif ] [ PAMUK ] [ hanedan ] [ darbe ] [ TEKERLEK ] [ elent ] [ SiYASi ] [ japonya ] [ enes ] [ örf ve adetler ] [ rf ve adetler ] [ çin kültürü ] [ kubilay ] [ çin tarihi ] [ okuz ] [ in tarihi ] [ fransizlar ] [ makam ] [ ihtilal ] [ komünist ] [ MAO ] [ 472 ] [ asil ] [ 316 ] [ i ti ] [ Birinci Dünya Sava ] [ 7 yy ] [ birinci dünya sava ] [ 20 yy ] [ sila ] [ 14 yy ] [ kist ] [ Türkler ] [ asya kitasi ] [ Cumhuriyet ] [ maya u ] [ vietnam ] [ Hint ] [ moiol ] [ mlek ] [ hükümdar ] [ porselen ] [ 264 ] [ DARBE ] [ kayip ] [ kita ] [ kaynaklari ] [ e vergi ] [ CIA ] [ siyasi ] [ bulan ] [ Tekerlek ] [ anlaimalar ] [ toplama ] [ çinliler ] [ inliler ] [ e-t ] [ iiDE ] [ birinci dünya ] [ 050 ] [ teker ] [ peki ] [ kapilar ] [ cia ] [ moi ] [ İĞDE ] [ Çin Halk Cumhuriyeti ] [ aliimi ] [ ikinci dünya sava ] [ japon ] [ e devlet ] [ SİK ] [ iN SEDDi ] [ in Halk Cumhuriyeti ] [ sıla ] [ CUMHURiYET ] [ cengiz han ] [ KIST ] [ chi ] [ SIYASI ] [ standart ]
