M.Ö. 3000 yillarindan beri iran biliniyordu. Bilinen en eski imparatorluk Elamlilarin M.Ö. 1100-600 yillarinda kurduklari imparatorluktur. Elamlilarin yerine Medlerin kurmui olduklari imparatorluiu Persli Keyhüsrev M.Ö. 550 yilinda yikmii ve Anadoluinun büyük bir bölümü dahil olmak üzere egemenliii altina almiitir. iskender komutasindaki Yunanlilar M.Ö. 330 yillarinda bütün iran topraklarini ele geçirdiler. Bundan sonra iran topraklarinda Parthlarin ve Sasanilerin egemenliii devam etmiitir.

Sasanilerin çöküiü islam ordularinin iranii ele geçirmeleriyle olmuitur. Hazret-i Ömer devrinde iran üzerine birçok seferler düzenlenmiitir. Akin akin iran içlerine giren islam ordulari, Âzerbaycan, Taberistan, Cürcan, Rey, Kumis, Karvin, Zencan, Hemedan, isfahan ve Horasanii fethettiler. Hazret-i Ömeriin ölümünden sonra iranida bazi kariiikliklar meydana geldi. Hazret-i Osman bunun üzerine askeri birlik göndererek isyanlari bastirdi ve elebaiilarini cezalandirdi. Böylelikle islam hakimiyeti, iranida devamli sailanmii oldu.

Hicri sesekizinci asrin baiinda Safiyyüddin Erdebili hazretlerinin soyundan gelenler iranida Sünni bir tarikat kurdular. Onun adina nisbetle bu tarikata Safeviyye adi verildi. Osmanli sultanlari, islamiyete hizmet eden bu tarikat mensuplarina pek çok ihsanlarda bulundular. Ancak Hoca Aliiden itibaren bu yolun mensuplari arasinda Eshab-i kiram düimanliii yayilmaya bailadi.

Daha sonra tarikatin baiina geçen ieyh ibrahim, aiiri iii görüilerini benimsedi. Bundan sonra tarikatin baiina ieyh Haydar geçti. ieyh Haydariin ölümünden sonra oilu iah ismail taç giydi. iah ismail, velinimeti olan Akkoyunlular Devletini yikarak, iranida Safevi Hanedanini kurdu. Bunun zamaninda iiilik, devletin resmi dini oldu. Bu dönemde sülalenin en büyük meselelerini Osmanlilarla savaimak teikil etti.

1514 yilinda Çaldiranida Osmanli Sultani Yavuz Sultan Selim, iah ismailii aiir bir hezimete uiratti ve Tebrizi fethetti. iah ismailiin ölümünden sonra tahta geçen oilu Tahmasb zamaninda iran bütünüyle Osmanlilarin eline geçti.

Safevi Sülalesinin çöküiü iah ikinciAbbasiin hükümdar olduiu döneme rastlar. Yikiliiin ilk belirtisi Kandeharidaki Afganli Mir Veysiin 1709 yilinda isyan ederek baiari sailamasi oldu. Bundan sonra Afganlilar sik sik iran üzerine askeri seferler düzenlediler. Fakat hiçbir zaman irania tamamen sahip olamadilar. 1729ida Safeviler yeniden yönetimi ele geçirdiler. Fakat bu sefer de Rus Çari Deli Petro öteden beri gerekli ticaret yollarini açabilmek için irania göz dikmii durumdaydi.

Osmanlilar da iraniin Ruslarin eline geçmemesi için iran üzerine bir sefer düzenledi. Osmanlilarla Ruslar arasinda bir savai tehlikesi belirdi, ama sanildiii gibi olmayarak iki devlet anlaiarak, iranii aralarinda pay ettiler. Bu anlaima uzun sürmedi. Tahmasb kuzeydoiu iranida bir ordu toplamaya çaliiiyordu. Çar Petro, tahtin Safevi Sülalesine geçmesini uygun kariilayacaiini açiklamiiti. Ama bütün bunlar Safevi Sülalesinin tahti ele geçirmesine yetmedi.

Nadir iah ile birlikte iran üzerinde Afiar soyunun egemenliii bailamaktadir. Ancak bu da uzun sürmedi. Nadir iahiin öldürülmesinden sonra bir iktidar boiluiu meydana gelmii ve bundan sonra üç ayri rakip taht için ortaya çikmiitir. Bunlar: Zendler, Afganlilar ve Kaçarlardir. Bunlardan Zendlerin yönetimi 40 seneye varmayacak derecede kisa bir zaman diliminde oldu. Bundan sonra ülke yönetimi 1925 yilina kadar Kaçarlarin elinde kaldi.

1925-1979 yillari arasindaki dönem ise Pehlevi sülalesinin iran tahtinda bulunduiu dönemdir. Pehlevi sülalesinin iran tahtinda bulunduiu süre içinde geçen en buhranli dönem ikinci Dünya Savaii yillaridir. 1938 yillarindan sonra iranida Alman tesiri iiddetli bir iekilde kendisini hissettirmeye bailamii, bunun neticesinde iranida pek çok Nazi-Almanyasinin teknisyenlerinin bulunmasi, baita ingiltere olmak üzere müttefik devletleri tedirgin etmiitir.

Bununla bailayan gerginlik, 1952 senesinde iraniin ingiltere ile diplomatik iliikilerini kesmesine kadar ilerledi. iran baibakanlarindan Musaddikiin yönetimin baiinda bulunduiu dönemlerde iran Komünist Partisi olan Tudehie büyük tavizler vermesi ve bunlari batiya karii koz olarak kullanmaya çaliimasi, memlekette huzursuzluklar meydana gelmesine sebep oldu. Bunun üzerine iah, Musaddikii baibakanliktan azlederek yerine General Zahidii tayin etti.

1963 yilinda iah iBeyaz Devrimi adi altinda ülkede büyük çapta ekonomik ve sosyal reformlar yapmiitir. Her geçen gün artan petrol gelirleri ve özellikle ülke savunmasi için yapilan büyük harcamalar, iranii Ortadoiuida özellikle askeri bakimdan söz sahibi ülkeler arasina getirmeye bailamiiti. Bu zamanda Fransaida sürgünde bulunan iranli iii lider Humeyni, ülkede iii inancinin hakimiyetinden istifade ederek, çoiunlukta olan iiileri etrafinda topladi.

içten ve diitan yapilan pek çok mücadeleler neticesinde Humeyni irania hakim oldu. iah ailesi iranii terketti ve memleket iii inanci ile idare edilmeye bailandi. 1979 yilinda iran islam Cumhuriyeti adini alan ülkede binlerce iii inancinda olmayan iranli, devlet aleyhtarliii ile suçlanarak sorgusuz sualsiz kuriuna dizildi.

Humeyni idaresindeki iran, Irak ile 22 Eylül 1980ide harbe bailamii ve bu harpte yüzbinlerce iranli ölmüitür. 20 Aiustos 1988ide Ateikes ilani ile savai durdu. Âyetullah Humeyniinin 1989ida ölmesi üzerine ayni yilin Aiustos ayinda yerine cumhurbaikani Ali Hameney, Hameneyiin yerine de meclis baikani Haiimi Rafsancani Cumhurbaikani seçildi.

Saddam Hüseyiniin Kuveytii iigal etmesi üzerine, iraniin barii iartlarini eksiksiz kabul ettiiini açikladi. Böylece l980ida bailayan savai 1990ida barii anlaimasi ile neticelendi ve iki ülke arasinda diplomatik iliiki yeniden kuruldu.

---

Etiketler : [ reform ] [ cumhuriyet ] [ lale ] [ isyan ] [ islam ] [ ortadoiu ] [ mete ] [ 1989 ] [ islamiyet ] [ öteden ] [ erginlik ] [ teden ] [ sasanilerin ] [ elam ] [ rastlar ] [ biliniyordu ] [ hume ] [ elamlilarin ] [ sasani ] [ ikinci dünya savaii ] [ eylül ] [ medler ] [ tarikat ] [ kuriun ] [ petrol ] [ selim ] [ iskender ] [ skender ] [ iSLAMiYET ] [ ömer ] [ cumhurbaikani ] [ PETROL ] [ hanedan ] [ asr ] [ osmanlilar ] [ METE ] [ koyun ] [ Taberistan ] [ enes ] [ horasan ] [ komünist ] [ yavuz sultan selim ] [ SELiM ] [ Ömer ] [ nazi ] [ ruslar ] [ i ti ] [ ay e ] [ musa ] [ AN MUS ] [ meclis ] [ azerbaycan ] [ sila ] [ I dünya sava ] [ 14 yy ] [ slam ] [ yunanlilar ] [ sultan ] [ an mus ] [ Cumhuriyet ] [ Selim ] [ Medler ] [ saddam hüseyin ] [ tayin ] [ mlek ] [ hükümdar ] [ 1980 ] [ kuri ] [ iiiler ] [ iiler ] [ CIA ] [ çaldiran ] [ MEDLER ] [ taberi ] [ toplama ] [ k na ] [ abba ] [ yavuz ] [ AiI ] [ savunmasi ] [ savunmas ] [ irak ] [ giydi ] [ MİT ] [ cia ] [ iide ] [ m ik ] [ abbasi ] [ harcama ] [ iiDE ] [ devrimi ] [ ikinci dünya sava ] [ HORA ] [ rahim ] [ cumhurba ] [ ortado ] [ tuğ ] [ sıla ] [ aldiran ] [ AiILAR ] [ CUMHURiYET ] [ tudeh ] [ ESEK ] [ deha ] [ isyanlar ] [ I dünya savaii ] [ I DÜNYA SAVAiI ] [ 2 eylül ]