Türkmenistan
Türkmenler, altinci yüzyildan itibaren Göktürklerin idaresinde toplanan Türk kabilelerinden bir kismi gibi kendi aralarinda birlik kurarak Tula-Selenga irmaklari bölgesinde Dokuz-Oiuz kaianliiini meydana getirdiler. Göktürk kaianliiinin; Kutlui tarafindan 682'de ikinci defa kurulmasindan sonra Göktürkler hakimiyetlerini kabul etmeyen Türkmenler üzerine yürüdüler. Tula Irmaii kiyisinda yapilan savaita Türkmenler yenildiler. Fakat, Göktürklerin hakimiyetini kabul etmediler.
ilterii Kaian, Türkmenler üzerine birçok sefer daha düzenledi ve Baz Kaiani öldürdü. Türkmenlerin merkezi Ötüken ve çevresini ele geçirdi. Bu yenilgi kariisinda ilterii Kaian'in hakimiyetini kabul etmek mecburiyetinde kalan Türkmenler, Göktürklerin Kirgiz Seferine katildilar. Daha sonra Göktürklere isyan eden Türkmenler birçok savaita mailup olunca Çin taraflarina göç ettiler.
Bir müddet sonra yurtlarina döndüler. Uygurlara yardim ederek Göktürklerin yikilmasini sailadilar. Türkmenler, Uygur Devletinin dayandiii bailica boylardan biri oldu. Fakat zaman zaman Uygurlara karii da isyan etmekten geri durmadilar. Uygurlarin yikilmasindan sonra batiya göç ederek Sir Derya (Seyhun) kiyilarina ve onun kuzeyindeki bozkirlara yerleitiler.
Türkmenler onuncu asirdan itibaren göçebe hayati yaninda yerleiik bir hayat sürmeye de bailadilar. Bu asrin bailarinda Oiuzlar, Maveraünnehr çevresine yerleiip Yabgu denilen hükümdarlarin idare ettiii bir devlet kurdular. Türkmenlerin bu sirada baiiehirleri Sir Derya kiyisindaki Yeni Kent idi. Yabgu Devleti zamaninda Türkmenler Üçok ve Bozok diye ikiye ayrildilar.
Onuncu asrin sonlarinda islam dinini kabul ederek iyice güçlenen Türkmenler, komiulari Peçenekler ve Hazarlarla savaiarak onlari yendiler. islam dinini kabul eden ve Selçuklu hakimiyetine giren Türkmenler, Oiuz Yabgu Devleti hükümdarinin kendilerine kötülük yapacaiindan çekinerek, islam diyari olan Horasan'a göç ettiler.
Maveraünnehr'de kalan diier Türkmen boylari da Kipçaklarin hücum ve baskilari neticesinde daiildilar ve Türkmen Devleti yikilmii oldu. Yerlerinde kalan Oiuzlar ise Karacuk Dailari bölgesinde, Mankiilak'ta ve Sir Derya Nehri kiyilarinda yerleitiler. Daha sonra Karahitaylarin ve Karluklarin baskisi neticesinde Selçuklulara tabi oldular.
Türkmenlerin birçoiu Selçuklular devrinde yerleiik hayata geçtiler. On birinci yüzyilin ikinci yarisindan itibaren akin akin iran, Irak, Anadolu ve Suriye'ye doiru yayildilar. Gittikleri yerlerde doiruluiun, adaletin, ilmin ve medeniyetin müdafiliiini yaptilar. insanlara hizmet etmek, ilmin ve medeniyetin yayilmasini sailamak için pek çok cami, medrese, kervansaray, hamam ve köprüler yaptirdilar.
Mankiilak ve Sir Derya Nehri kiyilarinda kalan Türkmenler o havalinin askeri istila yollari üzerinde olmamasindan, on yedinci asrin ortalarina kadar daha rahat ve müstakil bir hayat yaiadilar. Fakat 1639 ve 1700 yillarinda, bilhassa Kazaklara indirdikleri darbeyle Orta Asya'nin Rus istilasina açilmasina sebep olan Moiol asilli Kalmuklarin hücumlarina uiradilar.
Mankiilak bölgesinde yaiayan o devir Türkmen boylarinin en büyüiü ve kuvvetlisi olan Teke Türkmenleri Kopet Daii bölgesine çekildiler. Orada diier Türkmen boylariyla birleierek kuvvetlendiler. Bu Türkmen boylari Türkmen-Özbek iibirliiinin ayakta tuttuiu Hive Hanliiina vergiyle bailandilar. iran'da hakimiyeti eline geçiren Afiar Türkmen beylerinden Nadir iahin Orta Asya hanliklarini iigal ettiii devrelerde de onun hakimiyetini kabul ettiler.
Nadir iahtan sonra bir müddet iran ve Hive Hanliiinin baski ve hücumlarina maruz kalan Türkmenler, 1835'ten itibaren Merv bölgesine doiru yayilmaya bailadilar. Daha sonra iran ve Hive Hanliklari tekrar Türkmenlere saldirilara bailadilar. Türkmenler 1855'te Hive ordusunu aiir bir mailubiyete uiratarak, Hive Hanliii saldirilarindan kurtuldular. Ancak, Türkmenistan üzerinde hak iddia eden iran saldirilari onlari zor durumda birakti.
Barii isteyen Türkmenler kariisinda, savaii kazanacaiindan emin olan Hasan Mirzan, 30.000 kiiilik ordu 33 top ile Türkmen topraklarinda ilerlemeye bailadi. Bu sirada Türkmenlerin baiinda bulunan Huriid Han, diier Türkmen boylarindan yardim istedi ve zaman kazanmak için Karakum Çölüne çekildi. Kuvvetlerini bir araya toplayip, ikmal yollarini kesen Huriid Han, iran ordusunu büyük bir mailubiyete uiratti. Böylece Türkmenler tam manasiyla istiklallerini kazandilar. Halkinin refahi için çaliian Huriid Han, kurduiu barajlar ve açtirdiii kanallarla Türkmen topraklarini münbit bir hale getirdi.
Aiir mailubiyetin ardindan bir müddet Türkmen topraklarina saldirmayan iran, daha sonraki saldirilarda da baiari elde edemedi. Ruslarin Orta Asya'ya doiru istilalarini hizlandirdiklari devirde, iranlilarin yaptiklari hücumlar Türkmenlere oldukça büyük zarar verdi.
Türkmenlerle Ruslar arasindaki ilk münasebet on dokuzuncu asrin ilk yarisinda, Ruslarin iranlilara karii kazandiklari baiarilar sonunda Hazar Denizindeki Aiura'da bir üs kurmalarindan sonra (1846) bailamiitir. Ruslar 1859'da Hazar'in doiu sahillerinde bir kale kurduktan sonra, Türkmenlere karii askeri seferler düzenleyerek, pek çok Türkmen yerleime merkezini tahrip ettiler.
Osmanli-Rus (1877/1878) savaii üzerine Türkmenler üzerine gönderilen Rus birlikleri Kafkasya'ya çekildi. Osmanli ordusunun mailubiyeti, Türkmenler üzerinde çok kötü tesir yapti. Bazi devlet ileri gelenleri Ruslara teslim olmayi teklif ettiler. Yapilan toplantilar neticesinde Türkmen ileri gelenleri kanlarinin son damlasina kadar Ruslarla savaima karari aldilar. Ruslar Türkmenistan'i ele geçirmek için büyük harekat bailattilar. Birçok kaleyi ele geçiren Rus birlikleri Göktepe'de aiir bir mailubiyete uiradilar. Göktepe'deki bu Türkmen baiarisi Ruslarin o ana kadar Orta-Asya'daki yenilmezlik vasiflarini yikti.
Ruslar, 1881'de Göztepe'yi ele geçirmek üzere takviye birlik alarak saldirdilar. Uzun süren savailar neticesinde Göktepe Ruslarin eline geçti. Rus kumandani Skobelev, yayinladiii bir bildiriyle, Türkmenlerden Rus çarinin hakimiyetini kabul etmelerini istemiise de bunun cevapsiz kalmasi üzerine, harekata devam ederek Aikabad'a kadar olan Türkmen topraklarini iigal etti. Ruslar, Aikabad'dan sonraki ilerlemelerini ingilizlerin baskilari ile durdurdular.
Türkmenistan'daki Rus idaresi ve sömürüsü iigal ettikleri diier Türk memleketlerinden farkli olmayip, yalniz daha siki bir iekilde denetimleri altinda tutmak olmuitur. Topraklarin verimli kisimlari Türkmenlerin ellerinden alindi. Yirminci asrin bailarinda diier Türk memleketlerinde olduiu gibi Türkmenistan'da da fikri ve siyasi bir uyanii bailadi. 1916'da Rus yönetimine karii bailayan ayaklanmaya Türkmenler etkili bir iekilde katildilar.
1917 Rus Devrimini takip eden iç savai neticesinde, savaii kazanan bolievikler, bütün Türk illerindeki kurtului hareketlerini önledikten sonra Türkmenistan'daki milli ayaklanmayi da bastirdilar. Aikabad'in temmuz 1919'da, Krosnovodsk'un da iubat 1920'de düimesinin ardindan bölgede Bolievikler yönetimi ele geçirdi.
1924'e kadar Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ismiyle anilan Türkistan, 1924'te yapilan idari deiiiiklikle Sovyetler Birliiini meydana getiren 15 Cumhuriyetten biri haline getirildi. Sovyetler Birliiinde bailayan reformlar, Türkmenistan'da da köklü deiiiikliklere sebep oldu. Ülke yeni bir siyasi ve ekonomik döneme girdi. Türkmenistan, 22 Ekim1991'de baiimsizliiini ilan etti. Ayni sene Baiimsiz Devletler Topluluiuna katildi.
Etiketler : [ anadolu ] [ göktürkler ] [ reform ] [ cumhuriyet ] [ uzlar ] [ oiuzlar ] [ vergi ] [ selen ] [ GÖÇ ] [ uygur devleti ] [ göç ] [ orta a ] [ aruz ] [ kervan ] [ osmanli ] [ osmanl ] [ 1920 ] [ barajlar ] [ lala ] [ GÖKTÜRK ] [ orta asya ] [ kaian ] [ isyan ] [ islam ] [ selçuklular ] [ UYGURLAR ] [ uygurlar ] [ ÖTÜKEN ] [ hazar ] [ peçenek ] [ peçenekler ] [ OSMAN ] [ göçebe ] [ bozkirlar ] [ selçuklu ] [ komiu ] [ zor durum ] [ Uygurlar ] [ göktürk ] [ medeniyet ] [ islam dini ] [ TÜRKMENiSTAN ] [ GÖKTÜRKLER ] [ Hun ] [ oiuz kaian ] [ boylardan ] [ iranlilarin ] [ kabile ] [ boylariyla ] [ iuba ] [ denizindeki ] [ TÜRKLER ] [ SELÇUKLULAR ] [ temmuz ] [ kervansaray ] [ köprü ] [ KiST ] [ KiiiLiK ] [ hun ] [ KOB ] [ OSmanli ] [ OSmanl ] [ cami ] [ kiiilik ] [ uygurla ] [ çöl ] [ iibirliii ] [ hazarlar ] [ kurtului ] [ kurtulu ] [ türkler ] [ Göktürkler ] [ idare ] [ iev ] [ iehirler ] [ ehirler ] [ türkmenistan ] [ asr ] [ uygur ] [ darbe ] [ iehir ] [ sosyalist ] [ denetim ] [ baiimsiz devletler topluluiu ] [ vali ] [ Uygur Devleti ] [ SiYASi ] [ baraj ] [ OSMANLI ] [ Selçuklular ] [ osmanli ordu ] [ istiklal ] [ dari ] [ 1924 ] [ okuz ] [ sovyetler ] [ adalet ] [ horasan ] [ osman ] [ savailar ] [ Göktürk ] [ manas ] [ türkmen ] [ 183 ] [ SURiYE ] [ özerk ] [ zerk ] [ ruslar ] [ suriye ] [ pece ] [ DERi ] [ baskül ] [ çaiindan ] [ hasan ] [ kist ] [ kafkas ] [ slam ] [ Türkler ] [ Uygur Devlet ] [ Uygurla ] [ v b ] [ Cumhuriyet ] [ OiUZLAR ] [ kafka ] [ moiol ] [ barii ] [ devrimi ] [ mlek ] [ hükümdar ] [ bildiri ] [ DARBE ] [ dailar ] [ kumanda ] [ deri ] [ erva ] [ karluklar ] [ HAZARLAR ] [ UYGUR ] [ PEÇENEKLER ] [ Cami ] [ siyasi ] [ tuttu ] [ osmanli ordusu ] [ ahit ] [ HAZAR ] [ HUN ] [ hive hanliii ] [ hive hanl ] [ kipçaklar ] [ medrese ] [ gÖktÜrkler ] [ devletler ] [ iiDE ] [ selcuklu ] [ tekli ] [ teklif ] [ irak ] [ selçuklula ] [ göc ] [ moi ] [ DERİ ] [ İĞDE ] [ derİ ] [ HORA ] [ ahin ] [ Attila ] [ bağ ] [ iahin ] [ selcuklular ] [ hiv ] [ İDİL ] [ türkmenler ] [ CUMHURiYET ] [ KIST ] [ SIYASI ] [ kob ] [ Suriye ] [ vera ] [ SURIYE ] [ UYGURLA ] [ kötülük ]
